fbpx

Zachowek

Czym jest zachowek?

Zachowek jest roszczeniem pieniężnym, od tych którzy otrzymali spadek w różny sposób (testamentem lub darowizną lub zapisem windykacyjnym). Roszczenie jest o zapłatę, na rzecz najbliższych zmarłego części wartości spadku. Roszczenie jednak jest niższe, niż część którą by odziedziczyli przy dziedziczeniu ustawowym. Uprawnionymi do zachowku są dzieci, wnukowie, i ew. prawnukowie, małżonek i ew. rodzice. Mogą się oni domagać zachowku gdyby doszli w konkretnym stanie faktycznym do dziedziczenia jako spadkobiercy ustawowi. Jeśli dzieci, wnukowie, i ew. prawnukowie, małżonek i ew. rodzice nie doszli do dziedziczenia z uwagi na testament albo doszli lecz spadek okazał się pusty wówczas mogą domagać się zachowku, od tych co otrzymali coś od spadkodawcy czy to za życia (w postaci darowizny) czy po śmierci w postaci powołania do spadku na podstawie testamentu..  W efekcie do zachowku uprawnieni są spadkobiercy ustawowi, którzy albo nie doszli do dziedziczenia albo doszli lecz spadek okazał się pusty i w efekcie tego nie otrzymali oni od spadkobiercy minimalnego przysporzenia za życia lub po śmierci. Zobowiązanymi są ci, którzy dostali określone przysporzenie.

Komu przysługuje zachowek?

Zachowek przysługuje następującym osobom:

  • zstępnym czyli dzieciom albo wnukom albo prawnukom,
  • małżonkowi oraz
  • rodzicom spadkodawcy

Mają oni prawo do otrzymania części spadku, którego nie otrzymali,  a który by otrzymali  gdyby:

  • spadkobierca nie zadysponował za życia swoim majątkiem (np. poprzez darowizny) albo gdyby spadkobierca
  • nie sporządził testamentu, na skutek którego w/wym. nie otrzymali tego co by otrzymali gdyby testamentu nie było albo
  • spadkobierca uczynił na ich rzecz zapis testamentowy.

Z powyższego wynika m.in., że siostra lub brat, którzy by doszli do dziedziczenia gdyby spadkodawca nie sporządził testamentu nie mają roszczenia o zachowek. Pomimo więc większej bliskości niż, np. konkubina/konkubent nie mogą się od nich domagać zachowku jeśli spadkodawca postanowił w testamencie właśnie ich (konkubenta) powołać do dziedziczenia w testamencie. Jeśli więc w danym stanie faktycznym do dziedziczenia ustawowego powołane byłoby rodzeństwo zmarłego to, jeśli zmarły  powołał do całości spadku swojego partnera testamentem to wówczas rodzeństwo nie może domagać się zachowku.

Od kogo można żądać zachowku?

Zachowku możesz żądać od każdego kto otrzymał od twojego bliskiego jakieś przysporzenie za życia lub po śmierci. Przysporzenie to najczęściej przybiera postać darowizny (za życia) i testamentu po śmierci. Po śmierci może także przybrać formę zapisu windykacyjnego. Innymi słowy możemy dochodzić zachowku od spadkobiercy, zapisobiercy windykacyjnego i w ostatniej kolejności od obdarowanego. Nie możesz jej ignorować przy dochodzeniu zachowku.

Jaką cześć spadku możesz otrzymać jeśli jesteś uprawniony do zachowku?

Jako uprawniony do zachowku możesz domagać się połowy wartości udziału spadkowego, który by Tobie przypadł przy dziedziczeniu ustawowym. Jeśli jesteś trwale niezdolnym do pracy lub małoletnim należy się Tobie dwie trzecie tego udziału.

Jaką wartość spadku powinienem przyjąć do obliczenia zachowku?

Jeżeli spadkodawca sporządził testament to do wartości spadku stanowiącego podstawę obliczenia zachowku nie doliczasz zapisów zwykłych i poleceń. Dolicza się natomiast darowizny oraz zapisy windykacyjne dokonane przez spadkodawcę.

Nie doliczasz jednak:

  • drobnych darowizn, zwyczajowo w danych stosunkach przyjętych,
  • dokonanych przed więcej niż dziesięciu laty, licząc wstecz od otwarcia spadku a także
  • darowizn na rzecz osób niebędących spadkobiercami albo uprawnionymi do zachowku.

Ponadto przy obliczaniu zachowku należnego zstępnemu nie doliczasz do spadku darowizn uczynionych przez spadkodawcę w czasie, kiedy nie miał zstępnych. Wyjątek stanowi darowizna uczyniona na mniej niż trzysta dni przed urodzeniem się zstępnego.

Z kolei przy obliczaniu zachowku należnego małżonkowi nie doliczasz do spadku darowizn, które spadkodawca uczynił przed zawarciem z nim małżeństwa.

Jak powinienem obliczyć wartość darowizny lub zapisu windykacyjnego?

Wartość przedmiotu darowizny obliczasz według stanu z chwili jej dokonania, a według cen z chwili ustalania zachowku. Z kolei wartość przedmiotu zapisu windykacyjnego obliczasz według stanu z chwili otwarcia spadku, a według cen z chwili ustalania zachowku.

Co mam zrobić w wypadku gdy jako uprawniony do zachowku otrzymałem od spadkodawcy darowiznę lub zapis windykacyjny?

Zapis windykacyjny oraz darowiznę dokonane przez spadkodawcę na Twoją rzecz zalicza się na należny Tobie zachowek. Jeżeli uprawnionym do zachowku jest dalszy zstępny spadkodawcy, zalicza się na należny mu zachowek także zapis windykacyjny oraz darowiznę dokonane przez spadkodawcę na rzecz jego wstępnego.

Co w wypadku braku możliwości zaspokojenia od spadkobiercy a istnieje zapis windykacyjny?

Jeżeli nie możesz otrzymać od spadkobiercy należnego zachowku, możesz żądać od osoby, na której rzecz został uczyniony zapis windykacyjny sumy pieniężnej potrzebnej do uzupełnienia zachowku. Jednakże osoba ta jest obowiązana do zapłaty powyższej sumy tylko w granicach wzbogacenia będącego skutkiem zapisu windykacyjnego.

Jeżeli osoba, na której rzecz został uczyniony zapis windykacyjny, sama jest uprawniona do zachowku, wówczas ponosi ona odpowiedzialność względem innych tylko do wysokości nadwyżki przekraczającej jej własny zachowek.

Osoba, na której rzecz został uczyniony zapis windykacyjny, może zwolnić się od obowiązku zapłaty sumy potrzebnej do uzupełnienia zachowku przez wydanie przedmiotu zapisu.

Co w wypadku braku możliwości zaspokojenia od spadkobiercy oraz zapisobiorcy windykacyjnego a istnieje osoba obdarowana?

Jeżeli nie możesz otrzymać należnego Tobie zachowku od spadkobiercy lub osoby, na której rzecz został uczyniony zapis windykacyjny, możesz żądać od osoby, która otrzymała od spadkodawcy darowiznę doliczoną do spadku, sumy pieniężnej potrzebnej do uzupełnienia zachowku. Jednakże obdarowany jest obowiązany do zapłaty powyższej sumy tylko w granicach wzbogacenia będącego skutkiem darowizny. Jeżeli obdarowany sam jest uprawniony do zachowku, ponosi on odpowiedzialność względem innych  tylko do wysokości nadwyżki przekraczającej jego własny zachowek. Obdarowany może zwolnić się od obowiązku zapłaty sumy potrzebnej do uzupełnienia zachowku przez przekazanie uprawnionemu darowizny. Spośród kilku obdarowanych obdarowany wcześniej ponosi odpowiedzialność tylko wtedy, gdy uprawniony do zachowku nie może uzyskać uzupełnienia zachowku od osoby, która została obdarowana później.

Kiedy przedawnia się roszczenie o zachowek?

Roszczenia uprawnionego z tytułu zachowku przedawniają się z upływem lat pięciu od ogłoszenia testamentu. Roszczenie przeciwko osobie obowiązanej do uzupełnienia zachowku przedawnia się z upływem lat pięciu od otwarcia spadku.

Czy można kogoś pozbawić zachowku?

Tak. Spadkodawca może w testamencie wydziedziczyć zstępnych, małżonka i rodziców pozbawiając ich prawa do zachowku. Wydziedziczenie musi wskazywać jako swoją podstawę sytuację gdy uprawniony:

  • wbrew woli spadkodawcy postępuje uporczywie w sposób sprzeczny z zasadami współżycia społecznego,
  • dopuścił się względem spadkodawcy albo jednej z najbliższych mu osób umyślnego przestępstwa przeciwko życiu, zdrowiu lub wolności albo rażącej obrazy czci;
  • uporczywie nie dopełnia względem spadkodawcy obowiązków rodzinnych.

Przyczyna wydziedziczenia uprawnionego do zachowku powinna wynikać z treści testamentu.

Czy można wydziedziczyć nieskutecznie?

Tak. Spadkodawca nie może skutecznie wydziedziczyć uprawnionego do zachowku, jeżeli mu przebaczył. Przebaczenie musi obejmować czyn, który miałby być podstawą wydziedziczenia. Jeżeli w chwili przebaczenia spadkodawca nie miał zdolności do czynności prawnych, przebaczenie jest skuteczne, gdy nastąpiło z dostatecznym rozeznaniem.

Czy dzieci wydziedziczonego nie mają prawa do zachowku?

Nie. Dzieci wydziedziczonego mają prawo do zachowku. Zstępni wydziedziczonego zstępnego są uprawnieni do zachowku, chociażby przeżył on spadkodawcę.

Autor: radca prawny – Marcin Budziak

Więcej o sprawach spadkowych i zachowkach piszemy tutaj. Zobacz także nasz profil firmowy na google. Odwiedź nas także na facebooku. 

spis treści
zadzwoń