odpowiedzialność obdarowanych za zachowek

Odpowiedzialność obdarowanych za zachowek

Od kogo dochodzić zapłaty zachowku napisałem tutaj. Wiemy, że są to spadkobiercy, zapisobiorcy windykacyjni i obdarowani. Osoba obdarowana przez spadkodawcę odpowiada za zachowek ale tylko pod pewnymi warunkami określonymi w Kodeksie Cywilnym (KC).

Podstawą prawną, która stanowi o tej odpowiedzialności jest art. 1000 i 1001 KC.

Art. 1000 KC stanowi:

§1. Jeżeli uprawniony nie może otrzymać należnego mu zachowku od spadkobiercy lub osoby, na której rzecz został uczyniony zapis windykacyjny, może on żądać od osoby, która otrzymała od spadkodawcy darowiznę doliczoną do spadku, sumy pieniężnej potrzebnej do uzupełnienia zachowku. Jednakże obdarowany jest obowiązany do zapłaty powyższej sumy tylko w granicach wzbogacenia będącego skutkiem darowizny.

§2. Jeżeli obdarowany sam jest uprawniony do zachowku, ponosi on odpowiedzialność względem innych uprawnionych do zachowku tylko do wysokości nadwyżki przekraczającej jego własny zachowek.

§3. Obdarowany może zwolnić się od obowiązku zapłaty sumy potrzebnej do uzupełnienia zachowku przez wydanie przedmiotu darowizny.

Art. 1001 KC stanowi:

Spośród kilku obdarowanych obdarowany wcześniej ponosi odpowiedzialność stosownie do przepisów artykułu poprzedzającego tylko wtedy, gdy uprawniony do zachowku nie może uzyskać uzupełnienia zachowku od osoby, która została obdarowana później.

Co musimy wykazać aby domagać się zachowku od obdarowanego (art. 1000 KC)?

Będąc uprawnionym do zachowku musimy wykazać, że:

  1. nie ma możliwości zaspokojenia zachowku od spadkobiercy oraz

  2. nie ma możliwości zaspokojenia zachowku od zapisobiercy windykacyjnego (o ile były zapisy windykacyjne w testamencie)

  3. istnieje obdarowana osoba a darowiznę jej uczynioną można doliczyć, zgodnie z wymogami KC do spadku (por. art. 993 i 994 KC)

  4. osoba wobec, której kierowane jest powództwo (jeśli jest jedną z kilku obdarowanych) była obdarowana najpóźniej lub

  5. od osób, które były później od niej obdarowane nie jest możliwym wyegzekwowanie zachowku

  6. osoba pozwana jest osobą, która może być spadkobiercą ustawowym lub uprawnioną do zachowku (por. Wyrok Sądu Apelacyjnego w Gdańsku w sprawie V ACa 456/19)

  7. jaka jest wartość tzw. substratu spadku, czyli czysta wartość spadku, odpowiadająca różnicy między stanem czynnym spadku (aktywami) a stanem biernym spadku (pasywami) z pominięciem długów wynikających z zapisów i poleceń

Dopiero gdy wykażemy powyższe okoliczności będziemy mieli prawo do skierowania roszczenia o uzupełnienie/zapłatę zachowku od obdarowanego.

Czym może się bronić obdarowany przed zapłatą zachowku?

Obdarowany może bronić się przed zapłatą zachowku:

  1. Brakiem wykazania tego, że od spadkobiercy lub zapisobiercy windykacyjnego nie można uzyskać zaspokojenia zachowku

  2. Tym, że nie jest już wzbogacony na skutek dokonania darowizny

  3. Tym, że roszczenie uprawnionego przekracza jego własny zachowek

  4. Oferując uprawnionemu przedmiot darowizny

  5. Podnosząc zarzut przedawnienia roszczenia o zachowek

  6. Wykazując, że darowizna nie podlega doliczeniu do spadku zgodnie z wymogami KC  (por. art. 993 i 994 KC)

  7. Wykazując, że jego odpowiedzialność jest subsydiarna albowiem istnieje obdarowany później od niego, od którego można dochodzić zachowku

Zobacz także:  Odrzucenie spadku. Sprawy spadkowe

Ad.1

Brak wykazania tego, że od spadkobiercy lub zapisobiercy windykacyjnego nie można uzyskać zaspokojenia zachowku

Art. 1000 § 1 KC narzuca aby to uprawniony wykazał, że nie może otrzymać zachowku od spadkobiercy lub zapisobiorcy windykacyjnego. Jeśli powód przedstawił twierdzenia i dowody na okoliczność braku możliwości zaspokojenia u spadkobiercy lub zapisobiercy windykacyjnego wówczas pozwany może przedstawiać dowody i twierdzenia, że uprawniony wbrew swojemu twierdzeniu i dowodom może otrzymać należny mu zachowek od spadkobiercy lub zapisobiercy windykacyjnego. Gdy to wykaże wygra proces. Wszystko oczywiście zależy od sytuacji i posiadanego materiału dowodowego.

Uprawniony może w ramach przedstawionych w pozwie twierdzeń i dowodów wykazywać, że nie ma możliwości uzyskania zaspokojenia zachowku od innych zobowiązanych. Nie musi on przy tym występować z powództwem przeciwko nim. Odmienne stanowisko mogłoby prowadzić do absurdalnych sytuacji, w których uprawniony byłby zmuszony do występowania z żądaniem o zapłatę zachowku przeciwko osobom, co do których byłoby z góry wiadomo, że w ogóle nie uzyska od nich zaspokojenia (por. uzasadnienie Wyroku Sądu Apelacyjnego w Gdańsku z dnia 9 października 2012 r. w sprawie I ACa 511/12).

Ad. 2

Wykazywanie przez pozwanego, że nie jest już wzbogacony na skutek dokonania darowizny

Aby wykazać brak wzbogacenia należy odwołać się (przez analogię) do przepisu art. 409 KC.

Art. 409 KC brzmi:

Obowiązek wydania korzyści lub zwrotu jej wartości wygasa, jeżeli ten, kto korzyść uzyskał, zużył ją lub utracił w taki sposób, że nie jest już wzbogacony, chyba że wyzbywając się korzyści lub zużywając ją powinien był liczyć się z obowiązkiem zwrotu.

Przenosząc ten przepis na grunt art. 1000 KC wskazuje się, iż brak wzbogacenia może być efektem:

  • zużycia przedmiotu darowizny

  • utracenia przedmiotu darowizny

  • wyzbycia się przedmiotu darowizny

Jak należy rozumieć słowa zużycie, utracenie, wyzbycie się?

Zużycie przedmiotu darowizny najczęściej ma miejsce w odniesieniu do przedmiotów ulegających zużyciu na skutek upływu czasu i używania tych przedmiotów (jak np. maszyna, samochód, sprzęt AGD) lub tak jak w przypadku pieniędzy na skutek ich wydania.

Utracenie przedmiotu darowizny będzie najczęściej wynikiem nieszczęśliwego wypadku w postaci kradzieży, zniszczenia, spalenia. Utrata przedmiotu darowizny aby powodowała stan braku wzbogacenia nie może być połączona z zasadnym roszczeniem do osoby trzeciej o naprawienie szkody. Mam na myśli roszczenie o naprawienie szkody za utracony (zniszczony) przedmiot.

Wyzbycie się darowizny to najczęściej darowizna na rzecz kolejnej osoby. To po prostu darowizna przedmiotu darowizny. Wprawdzie zgodnie z art. 407 KC obowiązek wydania korzyści przechodzi na osobę trzecią jednakże należy zauważyć, że przepis ten odnosi się do bezpodstawnego wzbogacenia i jako taki nie możemy go zastosować w drodze analogii do obowiązku uzupełnienia zachowku na podstawie art. 1000 KC.

Osoba trzecia, na którą został przeniesiony przedmiot darowizny w drodze darowizny od pierwotnie obdarowanego nie jest zobowiązana do zapłaty o zachowku.

Kiedy zarzut zużycia się lub wyzbycia się przedmiotu darowizny jest skuteczny?

Podniesienie zarzutu zużycia lub wyzbycia się przedmiotu darowizny jest jednak skuteczne tylko w połączeniu z  wykazaniem tego, że w momencie kiedy nastąpiło:

  • wyzbycie się (darowizna darowizny) lub

  • zużycie

obdarowany nie miał podstaw do tego aby liczyć się z obowiązkiem zapłaty zachowku.

Okoliczność, iż obdarowany w chwili wyzbycia się lub zużycia darowizny nie miał podstaw do tego aby liczyć się z obowiązkiem zapłaty zachowku winien wykazać pozwany. Jeśli wykaże, że np. w momencie kiedy darując przedmiot darowizny od spadkodawcy na osobę trzecią (np. żonę lub swoje dziecko) nie było sytuacji (stanu faktycznego), która wskazywałaby na to, że może być pozwany jako obdarowany o zapłatę zachowku to skorzysta na tym. Doprowadzi bowiem do oddalenia powództwa albowiem utrata przez niego statusu wzbogaconego nastąpiło w okolicznościach, które nie wskazywały na to, że może się spodziewać roszczenia o zachowek jako obdarowany przez pierwotnego spadkodawcę.

Zobacz także:  Czym jest roszczenie o ochronę dziedziczenia z art. 1029 KC?

Co powinien wykazać powód wobec obdarowanego, który wyzbył się darowizny?

Powód musi wykazać, że darowizna na rzecz osoby trzeciej nastąpiła w takich okolicznościach, że pierwotnie obdarowany powinien liczyć się z obowiązkiem zapłaty zachowku w związku z otrzymana darowizną. Podobnie należy podchodzić do rzeczy zużytej. Jeśli pozwany zużył rzecz w momencie kiedy liczył się z roszczeniem o zapłatę zachowku wówczas jego brak wzbogacenia nie ma znaczenia. Będzie on zobowiązany zapłacić zachowek lub go uzupełnić.

W jakim momencie obdarowany winien liczyć się z obowiązkiem zapłaty zachowku?

Wśród komentatorów istnieje spór co do tego kiedy obdarowany winien się liczyć z obowiązkiem zapłaty zachowku. Niektórzy wskazują datę otwarcia spadku, kiedy to wiadomym się staje kto jest uprawniony do zachowku. Inni wskazują, że tym momentem, od którego należy oczekiwać od obdarowanego potencjalnego roszczenia o zachowek na podstawie art. 1000 KC jest wezwanie do zapłaty lub uzupełnienia zachowku. Rozumowanie to bywa niepoprawne albowiem zdarza się, że już w momencie dokonania darowizny, która wyczerpuje prawie cały spadek wiadomym jest, że najbliższym spadkobiercom (np. dzieciom i małżonkowi) przysługuje roszczenie o zachowek, w związku z czym obdarowany winien już w tym momencie liczyć się z obowiązkiem zapłaty zachowku.

Powinność liczenia się z obowiązkiem zapłaty zachowku lub jej brak

Jeśli obdarowany najpóźniej odpowiada co do zasady za zachowek i jednocześnie wyzbył się on darowizny przenosząc ją w darowiźnie na żonę lub dzieci to powód winien wykazać, że obdarowany w momencie przekazania darowizny powinien liczyć się z obowiązkiem zapłaty zachowku na rzecz pozostałego rodzeństwa. Istotna rolę będzie tu miało wykazanie stanu świadomości obdarowanego w chwili dokonania darowizny na żonę lub dzieci. W szczególności tego czy miał on wówczas świadomość wartości nieruchomości jakimi obdarowali rodzice pozostałe rodzeństwo. Istotne też będzie  jaką miał wiedzę odnośnie wartości nieruchomości jaką sam otrzymał. Jeśli wykażemy, że w czasie dokonywania darowizny na żonę pozwany miał świadomość istotnej dysproporcji co do tego, że darowizna, którą otrzymał jest istotnie wyższa od tej na rzecz pozostałego rodzeństwa to wówczas roszczenie o zachowek może okazać się skuteczne.

Wykazanie utracenia przedmiotu darowizny bez prawa do zgłoszenia lub uzyskania roszczenia o naprawę  powoduje u obdarowanego brak wzbogacenia. Stan ten skutkuje zawsze zwolnieniem z obowiązku zaspokojenia roszczenia o zachowek. Powinność liczenia się z obowiązkiem zapłaty zachowku nie ma tu znaczenia. Utrata bowiem jest zwykle zdarzeniem, na które obdarowany nie ma wpływu.

Ad. 3.

Zarzut pozwanego, że roszczenie uprawnionego przekracza jego własny zachowek

W sytuacji gdy obdarowany sam jest uprawniony do zachowku, poniesie on odpowiedzialność tylko do wysokości nadwyżki przekraczającej jego własny zachowek. Obdarowany ma prawo do zachowku najczęściej gdy jest dzieckiem lub małżonkiem zmarłego. W braku jednego z dzieci zmarłego uprawnionymi do zachowku są zamiast niego wnukowie zmarłego. Jeśli nie ma dzieci ani wnuków do zachowku mają prawo małżonek oraz rodzice spadkodawcy. Udział rodziców  determinuje to czy do spadku dochodzi rodzeństwo czy nie (art. 932 KC).

Można bronić się tym, że po zapłacie zachowku wartość darowizny nie przedstawiałaby wartości równej co najmniej własnemu zachowkowi. Ważne tu więc będą kwestie wyceny wartości darowizny i momentu tejże wyceny. Wartość przedmiotu darowizny oblicza się według stanu z chwili jej dokonania, a według cen z chwili ustalenia zachowku.

Ad 4.

Zwolnienie się z roszczenia zapłaty zachowku oferując uprawnionemu przedmiot darowizny

Upoważnienie przemienne (facultas alternativa) z art. 1000 § 3 KC. Od zapłaty zachowku zwolni nas wydanie przedmiotu darowizny. Musielibyśmy jednak zaoferować wydanie tego samego przedmiotu, którym był przedmiot darowizny. Przedmiotem wydania nie może być rzecz lub pieniądz uzyskany przez obdarowanego w zamian za przedmiot darowizny. W razie zbycia, zniszczenia lub uszkodzenia przedmiotu darowizny nie mamy możliwości wydania rzeczy.

Zobacz także:  W jaki sposób można otrzymać zachowek?

Jeśli przedmiot darowizny uległ pogorszeniu przed powstaniem obowiązku zaspokojenia zachowku, wówczas możliwym jest nadal wydanie darowizny. To samo dotyczy przypadku obniżenia się wartości darowizny. Wydanie takie skutkuje zwolnieniem się z obowiązku zapłaty lub uzupełnienia zachowku.

Ad. 5.

Zarzut przedawnienia roszczenia o uzupełnienie zachowku przez obdarowanego

Osobę zobowiązaną do zapłaty zachowku możemy pociągnąć do odpowiedzialności tylko w okresie 5 lat od daty śmierci spadkodawcy. Jest to o tyle ważne bowiem odpowiedzialność za zapłatę zachowku wynosi 5 lat od ogłoszenia testamentu, o ile był testament. Odpowiedzialność zaś obdarowanych za zachowek liczymy od otwarcia spadku a nie ogłoszenia testamentu. W wielu przypadkach może się okazać, że zarzut przedawnienia okaże się skuteczny. Np. gdy do postępowania spadkowego doszło po upływie 5 lat od śmierci spadkodawcy.

Ad. 6.

Zarzut, że darowizna nie podlega doliczeniu do spadku zgodnie z wymogami KC (por. art. 993 i 994 KC)

Przy obliczaniu zachowku nie dolicza się do spadku:
  1. drobnych darowizn, zwyczajowo w danych stosunkach przyjętych
  2. darowizn dokonanych przed więcej niż dziesięciu laty od śmierci spadkodawcy (dotyczy tylko darowizn na rzecz osób niebędących spadkobiercami albo uprawnionymi do zachowku; darowizny na rzecz spadkobierców i uprawnionych do zachowku podlegają zaliczeniu bez względu na czas ich wykonania, tak Sąd Najwyższy w sprawie I CSK 381/17 oraz Sąd Apelacyjny w Białymstoku w sprawie ACr 308/96)
  3. darowizn uczynionych przez spadkodawcę w czasie, kiedy nie miał zstępnych (dotyczy zachowku należnego zstępnemu, chyba że darowiznę wykonaliśmy na mniej niż trzysta dni przed jego urodzeniem się)
  4. darowizn, które spadkodawca uczynił przed zawarciem małżeństwa (dotyczy zachowku należnego małżonkowi)

ad. 7.

Wykazanie, że odpowiedzialność obdarowanego jest subsydiarna albowiem istnieje obdarowany później

Z art. 1001 KC wynika, że kilku obdarowanych przez spadkodawcę w różnych datach odpowiada wobec uprawnionego do zachowku:

  • samodzielnie i
  • sukcesywnie

Samodzielnie oznacza, że jego odpowiedzialność jest jedyną do czasu wyczerpania wartości darowizny jaką dysponuje. Żaden z pozostałych obdarowanych nie jest współzobowiązany.

Sukcesywność oznacza tu, że wcześniej obdarowany ponosi odpowiedzialność dopiero w razie niemożliwości zaspokojenia roszczenia o uzupełnienie zachowku przez później obdarowanego. Innymi słowy w pierwszej kolejności odpowiada najpóźniej obdarowany.

Osoba później obdarowana odpowiada wobec uprawnionego do pełnej wysokości przysługującego mu zachowku. Jedynym ograniczeniem jej odpowiedzialności jest wartość wzbogacenia będącego skutkiem wzbogacenia. Osoba wcześniej obdarowana odpowiada subsydiarnie dopiero wtedy, gdy uprawniony nie może uzyskać zaspokojenia swojego zachowku od osoby później obdarowanej. Kilku obdarowanych przez spadkodawcę nie odpowiada więc proporcjonalnie do wartości otrzymanych darowizn, lecz odrębnie i kolejno odpowiednio do dat otrzymania darowizn na swoją rzecz (tak Sąd Apelacyjny w Gdańsku w uzasadnieniu wyroku z dnia 9 października 2012 r. w sprawie I ACa 511/12).

O tym jakie darmowe przysporzenia uznaje się za darowizny doliczalne do spadku a jakie nie napisałem w artykule tutaj.

Podsumowanie

Obdarowany odpowiada za zachowek w następujących sytuacjach:

  • gdy nie możemy uzyskać zachowku od spadkobiercy lub zapisobiercy windykacyjnego
  • gdy obdarowany należy do kręgu spadkobierców ustawowych lub uprawnionych do zachowku po danym spadkodawcy albo
  • gdy nie należąc do kręgu spadkobierców ustawowych lub uprawnionych do zachowku otrzymana przez niego darowizna miała miejsce nie dawniej niż 10 lat przed śmiercią spadkodawcy.

Zapraszam do skorzystania z usług naszej kancelarii oraz:

Autor: radca prawny – Marcin Budziak

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

Leave a Comment

Twój adres e-mail nie zostanie opublikowany. Wymagane pola są oznaczone *

spis treści
zadzwoń