Odpowiedzialność spadkobiercy za zapisy

Odpowiedzialność spadkobiercy za zapisy

Odpowiedzialność spadkobiercy za zapisy kształtuje się różnie w zależności od stanu faktycznego. Przeanalizujemy występujące w przepisach Kodeksu cywilnego ograniczenia lub wyłączenia tej odpowiedzialności.

Zmniejszenie lub wyłączenie obowiązku wykonania zapisu zwykłego

Ograniczenie odpowiedzialności spadkobiercy za zapisy. Co do zasady spadkobierca obciążony zapisem jest zobowiązany go wykonać. Ogólnie o zapisach piszemy tutaj. Kodeks cywilny przewiduje określone przypadki, w których osoba zobowiązana do wykonania zapisu (najczęściej spadkobierca, rzadziej zapisobierca windykacyjny) może żądać zmniejszenia zapisu lub całkowitego jego wyeliminowania.

Odpowiedzialność spadkobiercy uprawnionego do zachowku

Spadkobierca powołany do dziedziczenia, jeśli jest jednocześnie uprawniony do zachowku (a więc jest zstępnym, wstępnym lub małżonkiem spadkodawcy, który w konkretnym stanie faktycznym byłby lub nawet jest powołany do spadku), odpowiada za zapisy zwykłe tylko do wysokości nadwyżki przekraczającej wartość udziału spadkowego, który stanowi podstawę obliczenia należnego mu zachowku (art. 998 KC).

Na tle tego przepisu ukształtowało się co najmniej kilka zapatrywań co do tego jak należy rozumieć pojęcie „wartość udziału spadkowego, stanowiącego podstawę obliczenia należnego zachowku”. Spór dotyczył tego czy granicą odpowiedzialności za zapisy zwykłe uprawnionego do zachowku jest jego własny zachowek czy też udział, który przysługuje mu z ustawy. Do tego dochodziły różne warianty i wyłączenia. Ostatecznie sposób rozumienia tego sformułowania wyjaśnił Sąd Najwyższy w Uchwale z dnia 8 września 2021 r. w sprawie III CZP 7/21, w której stwierdził:

​Podstawą do obliczenia należnego uprawnionemu zachowku (art. 998 § 1 KC) jest udział spadkowy, o którym mowa w art. 931 § 1 KC, z uwzględnieniem zakresu podmiotowego wskazanego w art. 992 KC. Uprawniony do zachowku powołany do dziedziczenia ponosi odpowiedzialność za zapisy zwykłe i polecenia tylko do wysokości nadwyżki przekraczającej wartość tego udziału spadkowego.

 

Uzasadnienie orzeczenia SN:

W uzasadnieniu powyższego orzeczenia Sąd Najwyższy wyjaśnił:

(…) Udział ten należy ustalić zgodnie z ogólnymi zasadami dotyczącymi dziedziczenia ustawowego, a zatem na podstawie reguł unormowanych w art. 931 i nast. KC Udziałem jest zatem ułamek (część abstrakcyjna) przypadająca uprawnionemu do zachowku jako spadkobiercy ustawowemu. Przy ustalaniu tego udziału konieczne jest uwzględnienie spadkobierców niegodnych oraz spadkobierców, którzy spadek odrzucili, natomiast nieuwzględnienie spadkobierców, którzy zrzekli się dziedziczenia albo zostali wydziedziczeni (art. 992 KC). Tak ustalony udział jest podstawą do obliczenia wartości, która stanowi granicę odpowiedzialności, o której mowa w art. 998 § 1 KC (podobnie w doktrynie np. Skowrońska, Odpowiedzialność spadkobierców za długi spadkowe, Warszawa 1984, s. 118 i n.; E. Skowrońska-Bocian, (w:) taż (red.), Komentarz do kodeksu cywilnego. Księga czwarta. Spadki, Warszawa 2011, s. 216; taż, Prawo spadkowe, s. 191). Ani brzmienie art. 998 § 1 KC, ani cel instytucji zachowku nie dają podstaw do przyjęcia zapatrywania, iżby granicę odpowiedzialności wskazaną w tym przepisie stanowić miała wartość samego zachowku, tj. obliczona na podstawie art. 991 KC.

Dalej Sąd Najwyższy wskazuje:

Zobacz także:  Ogólne zasady działu spadku

Jakkolwiek można doszukiwać się różnych mankamentów tego rozwiązania w praktyce, to jednak nie jest rolą sądu korygowanie rozwiązań przyjmowanych przez ustawodawcę. Ponadto, na przeszkodzie przyjęciu odmiennego zapatrywania stoi treść art. 999 KC, który – inaczej niż art. 998 § 1 KC – odwołuje się do pojęcia „wysokości nadwyżki przekraczającej zachowek”. Oznacza to, iż niezależnie od prezentowanych wątpliwości związanych z praktycznymi konsekwencjami przyjętego rozwiązania, prawodawca konsekwentnie odsyła w pierwszym ze wskazanych przepisów, tj. art. 998 § 1 KC, do art. 931 (z uwzględnieniem art. 992 KC), zaś w drugim – do art. 991, a zatem do sposobu obliczenia samego zachowku, a nie wartości udziału, będącego postawą do obliczenia zachowku na zasadach określonych w art. 991 i nast. KC W tym ostatnim przepisie mowa jest nie o udziale stanowiącym podstawę obliczenia zachowku, lecz o wartości udziału, który by przypadał przy dziedziczeniu ustawowym. Natomiast w pierwszym przypadku ustawa wprost wskazuje na kryterium odmienne, tj. odwołuje się wprost do udziału oraz jego pojęcia wartości, które następnie stanowić mają podstawę do obliczenia zachowku. Zrównanie obu podstaw stanowiłoby niemające podstaw wkroczenie organu stosującego prawo, jakim jest sąd, w sferę prawodawczą. W istocie bowiem stanowiłoby wyraz zapatrywania sądu co do tego, jaki mechanizm uznaje za słuszny niezależnie od brzmienia przepisu i wynikającego z tego reguł wykładni prawa.

Podsumowanie stanowiska Sądu Najwyższego:

Tym samy wyjaśnione zostało, iż przy ustalaniu wartości udziału spadkowego stanowiącego podstawę obliczenia należnego zachowku nie można odwoływać się w istocie do wartości samego zachowku lecz winno odwoływać się do wartości udziału stanowiącego podstawę obliczenia należnego zachowku a ten jest wskazany w art. 931 KC a nie w art. 991 KC.

Odpowiedzialność spadkobiercy zobowiązanego do zaspokojenia zachowku

Spadkobiercy obowiązani do zaspokojenia roszczenia z tytułu zachowku mogą żądać stosunkowego zmniejszenia zapisów zwykłych i poleceń (art. 1003 KC). Spadkodawca może jednak w treści testamentu odmiennie ukształtować podejście do obciążeń z tytułu zachowku.  Może on albo całkowicie wyłączyć możliwość umniejszenia zapisów albo ograniczyć ją w określony sposób. Spadkodawca ma więc wpływ na to, jak ukształtuje się odpowiedzialność spadkobiercy za zapisy; również tego obciążonego zachowkiem.

Zobacz także:  Dyspozycja wkładem na wypadek śmierci

Jeśli jednak spadkodawca nie ukształtuje w żaden sposób ograniczenia w zakresie zmniejszenia zapisów to w grę wchodzi proporcjonalne zmniejszenie zapisów. Oznacza to, że ciężar zaspokojenia zachowku rozłoży się proporcjonalnie na spadkobiercę i zapisobiercę. Proporcja ta winna uwzględniać wartość tego co otrzymał spadkobierca w stosunku do tego co otrzyma zapisobierca (art. 1004 KC). W wypadku zmniejszenia zapisu zwykłego obciążonego dalszym zapisem, dalszy zapis podlega także stosunkowemu zmniejszeniu.

Odpowiedzialność zapisobiercy windykacyjnego

Kodeks cywilny nie przewiduje natomiast możliwości zmniejszenia zapisów zwykłych przez zapisobiercę windykacyjnego. Takie ukształtowanie pozycji zapisobiercy windykacyjnego jest w oczywisty sposób krzywdzące w stosunku do zapisobiercy zwykłego. Zapisobierca windykacyjny odpowiada bowiem za zapisy zwykłe  kosztem swojego zachowku (w przeciwieństwie do zapisobiorcy zwykłego, którego zachowek jest chroniony).

Uprzywilejowanie zapisobiercy zwykłego względem zapisobiercy windykacyjnego

Zapisobierca windykacyjny nie może domagać się zmniejszenia zapisów zwykłych. W takiej sytuacji, skoro odpowiedzialność spadkobierców i zapisobierców zwykłych za zachowek rozkłada się proporcjonalnie do wartości przysporzeń a odpowiedzialność zapisobiercy windykacyjnego nie doznaje takiej wzajemnej redukcji należy uznać, że pozycja zapisobiercy zwykłego jest uprzywilejowana w stosunku do pozycji zapisobiercy windykacyjnego. Ten ostatni bowiem nie korzysta z możliwości redukcji odpowiedzialności za zachowek wespół ze spadkobiercą. Zapisobierca windykacyjny odpowiada solidarnie ze spadkobiercami za zapisy zwykłe.

Odpowiedzialność spadkobiercy uprawnionego do zachowku i jednocześnie zobowiązanego do zaspokojenia zachowku i zapisów zwykłych

Spadkobierca, który jest zobowiązany do zaspokojenia roszczenia z tytułu zachowku, i który jednocześnie sam jest uprawniony do zachowku, może żądać zmniejszenia zapisów zwykłych w takim stopniu, ażeby pozostał mu jego własny zachowek (art. 1005 § 1 KC). Gdyby jednak zapisobierca sam był uprawniony do zachowku wówczas redukcja zapisu nie może powodować, że zostanie mu mniej niż jego zachowek (art. 1005 § 2 KC). Innymi słowy jeśli i spadkobierca i zapisobierca są uprawnieni do zachowków górną granicą redukcji zapisu jest zachowek zapisobiercy a granicą odpowiedzialności spadkobiercy jest jego własny zachowek.

Zobacz także:  Jak nie zapłacić zachowku? Sprawy spadkowe.

Zbieg uprawnienia spadkobiercy do zachowku z uprawnieniem zapisobiercy do zachowku

W przypadku zbiegu uprawnienia spadkobiercy do zachowku z uprawnieniem zapisobiercy do zachowku w pierwszej kolejności należy zaspokoić zachowki spadkobierców a dopiero potem zachowki zapisobierców. W takim wypadku uprawnienie zapisobiercy zwykłego uprawnionego do zachowku może doznać uszczerbku kosztem zachowku spadkobiercy. Spadkobierca może bowiem powołać się na ograniczenie swojej odpowiedzialności z art. 999 KC. W takim przypadku zapisobierca uprawniony do zachowku winien kierować roszczenie o uzupełnienie zachowku wobec innych zobowiązanych. Uzupełnienia zachowku będzie mógł dochodzić zapisobierca zwykły, np. od obdarowanych.

Uprawnienie do redukcji zapisu a konieczność wykonania zapisu niepodzielnego

Powyżej omówiliśmy możliwości redukcji zapisów z uwagi na istniejące ważne uprawnienia własne lub zobowiązania spadkobierców. Jeśli więc w grę wchodzą obowiązki do zaspokojenia zachowków lub własny zachowek spadkobiercy spadkobierca może domagać się redukcji zapisu. Problem powstaje jednak w  sytuacji gdy przedmiot zapisu nie daje się zredukować bo jest niepodzielny.

Przykład:

Spadkobierca zapisał wnukowi ustanowienie przez spadkobiercę odrębnej własności lokalu. Zredukowanie wykonania zapisu o połowę jest teoretycznie wykonalne. Wartościowo jest to jak najbardziej dopuszczalne ale w praktyce może się okazać niewykonalne. Nie można bowiem w wykonaniu zapisu ustanowić odrębnej własności lokalu w połowie. W takim wypadku zapisobierca ma roszczenie warunkowe o wykonanie zapisu,  którego przedmiot nie da się podzielić bez istotnej zmiany lub bez znacznego zmniejszenia wartości. Może on bowiem żądać całkowitego wykonania zapisu, uiszczając odpowiednią sumę pieniężną. Zapisobierca może żądać wykonania w całości zapisu niepodzielnego zredukowanego wartościowo z uwagi na zachowki poprzez zaoferowanie określonej sumy pieniężnej, która zrekompensuję dokonaną przez sąd redukcję.

Podzielność przedmiotu zapisu

Należy jednak zwrócić uwagę, że przedmiot zapisu może być co do zasady podzielny. Jeżeli przedmiot zapisu jest podzielny wówczas zapisobierca nie może domagać się wykonania całego zapisu oferując zapłatę redukcji. Musi on znosić częściowe wykonanie zapisu, zredukowane przez sąd.

Autor: Marcin Budziak, radca prawny

Więcej na naszej stronie na facebooku. Odwiedź także naszą stronę biznesową google tutaj. Zerknij na naszego Pinteresta.

 
 
spis treści
zadzwoń