zwolnienia i ulgi w podatku od spadków i darowizn

SPIS TREŚCI

Zwolnienia i ulgi w podatku od spadków i darowizn w 2025/2026 roku

Kiedy naprawdę nie trzeba płacić podatku?

W praktyce kancelaryjnej pytanie: „Kto jest zwolniony z podatku od spadków i darowizn?” albo „Kiedy nie trzeba płacić podatku?” pojawia się częściej niż pytania o same stawki.

Dla podatnika kluczowe są trzy rzeczy:

  1. Czy w ogóle powstanie podatek (kwoty wolne i zwolnienia).

  2. Czy może skorzystać ze szczególnych ulg (np. mieszkaniowej do 110 m²).

  3. Jakie formalności musi spełnić (terminy, formularze, przelewy, dokumenty).

Niniejszy artykuł wyjaśnia zwolnienia i ulgi w podatku od spadków i darowizn w latach 2025/2026 oraz pokazuje konkretne przykłady a także zawiera warunki, które możesz odhaczyć punkt po punkcie.

Przy okazji odsyłam do powiązanych artykułów na blogu kancelarii:

  • o stawkach podatku:
    „Stawki podatku od spadków i darowizn w 2025/2026 roku” (skale procentowe, przykłady obliczeń),

  • o grupach podatkowych:
    „Grupy podatkowe w podatku od spadków i darowizn – kto zapłaci 0%, a kto 20%?”,

  • o przedawnieniu:
    „Przedawnienie podatku od spadku i darowizny: 3 lata, 5 lat czy pułapka 20%?”.

1. Zwolnienie, ulga i kwota wolna – trzy różne mechanizmy

Na początek porządkujemy pojęcia. W ustawie o podatku od spadków i darowizn funkcjonują trzy główne „tarcze” podatnika:

  1. Zwolnienia z podatku – głównie art. 4 i 4a ustawy (tzw. „grupa 0”, gospodarstwo rolne, przedsiębiorstwo, niektóre świadczenia, organizacje pożytku publicznego itd.).

  2. Kwoty wolne od podatku – art. 9 ustawy, różne dla grup I, II i III. Podatek liczony jest dopiero od nadwyżki ponad te kwoty.(LexLege)

  3. Ulgi podatkowe – przede wszystkim ulga mieszkaniowa z art. 16 (do 110 m² powierzchni), a także ulga dla gospodarstw rolnych i przedsiębiorstw.(Podatki)

Te trzy mechanizmy mogą się ze sobą łączyć. Przykład:

  • Nabywca należy do grupy 0 – może skorzystać z pełnego zwolnienia (art. 4a), jeśli dotrzyma terminu i formalności.

  • Jeśli zwolnienie nie przysługuje (np. spóźnienie z SD-Z2), wchodzą w grę kwoty wolne oraz ewentualne ulgi (np. mieszkaniowa).

2. Zwolnienie dla najbliższej rodziny – art. 4a („grupa 0”)

2.1. Kto należy do „grupy 0”?

Zwolnienie z art. 4a obejmuje tzw. najbliższą rodzinę – jest to tzw. „grupa 0”, powiązana z grupą I, ale z dodatkowymi warunkami zwolnienia.

Do grupy 0 zalicza się osoby wymienione w art. 4a ust. 1 ustawy:

  • małżonka,

  • zstępnych (dziecko, wnuk, prawnuk itd.),

  • wstępnych (rodzic, dziadek, pradziadek itd.),

  • pasierba,

  • rodzeństwo,

  • ojczyma,

  • macochę.

To właśnie dla tych osób ustawodawca przewidział pełne zwolnienie z podatku od spadków i darowizn, bez limitu kwotowego – pod warunkiem spełnienia formalności.

2.2. Jak działa zwolnienie z art. 4a – najważniejsze zasady

Kluczowe elementy zwolnienia:

  1. Zakres – dotyczy zarówno spadków, jak i darowizn, a także poleceń darczyńcy.

  2. Brak limitu – wysokość spadku lub darowizny nie jest ograniczona kwotą (może to być mieszkanie za 800 000 zł, jeśli spełnione są warunki).

  3. Warunki formalne – zwłaszcza:

    • zgłoszenie nabycia do urzędu skarbowego (formularz SD-Z2),

    • dochowanie terminu 6 miesięcy,

    • udokumentowanie darowizny pieniężnej przelewem / przekazem, jeśli przekracza kwotę wolną.

Termin 6 miesięcy – kiedy biegnie?

  • Przy spadku – 6 miesięcy liczone od dnia uprawomocnienia się postanowienia sądu o stwierdzeniu nabycia spadku lub od zarejestrowania aktu poświadczenia dziedziczenia / wydania europejskiego poświadczenia spadkowego.

  • Przy darowiźnie – 6 miesięcy od dnia powstania obowiązku podatkowego (co do zasady od dnia złożenia oświadczenia darczyńcy, w praktyce – od dnia otrzymania darowizny).

Uwaga: przy darowiźnie w formie aktu notarialnego obowiązek zgłoszenia nie powstaje – wszystkie dane ma notariusz i przekazuje je fiskusowi (art. 4a ust. 4 pkt 2).

Późne dowiedzenie się o spadku – art. 4a ust. 2

Jeżeli spadkobierca dowiedział się o nabyciu później (np. był pominięty w postępowaniu, nie znał treści testamentu), art. 4a ust. 2 pozwala na skorzystanie ze zwolnienia, jeśli:

  • zgłosi nabycie w ciągu 6 miesięcy od dnia, w którym faktycznie dowiedział się o spadku, oraz

  • uprawdopodobni późniejsze powzięcie wiadomości (np. korespondencja z sądem, mail od innych spadkobierców, dokumenty z postępowania).

2.3. Check-lista: zwolnienie z art. 4a (grupa 0)

Aby realnie skorzystać ze zwolnienia, podatnik powinien móc odpowiedzieć „tak” na poniższe pytania:

1. Czy należysz do kręgu osób z art. 4a (małżonek, dziecko, rodzic, wnuk itd.)?
2. Czy wartość nabycia (spadek/darowizna) pochodzi wyłącznie od jednej z tych osób?
3. Czy złożyłeś formularz SD-Z2 we właściwym urzędzie skarbowym?
4. Czy zmieściłeś się w terminie 6 miesięcy (od uprawomocnienia orzeczenia o spadku albo od otrzymania darowizny)?
5. Czy przy darowiźnie pieniężnej przekraczającej kwotę wolną masz dowód przelewu / przekazu pocztowego?
6. Czy zgłosiłeś całość nabytego majątku (z uwzględnieniem poprzednich darowizn od tej samej osoby z ostatnich 5 lat)?

Jeśli odpowiedzi są twierdzące – co do zasady nabycie jest całkowicie zwolnione z podatku.

Jeżeli warunki nie zostały spełnione (np. spóźnione zgłoszenie), nabycie przechodzi na opodatkowanie jak dla grupy I, ale wtedy możesz jeszcze skorzystać z:

  • kwoty wolnej od podatku,

  • oraz potencjalnie ulgi mieszkaniowej (jeżeli przedmiotem jest lokal / dom).

3. Kwoty wolne od podatku od spadków i darowizn (art. 9) – ile można dostać bez podatku?

Jeżeli nie wchodzimy w zakres zwolnienia (np. grupa II, III albo spóźniony SD-Z2), kluczowa jest kwota wolna od podatku.

3.1. Kwoty wolne w 2025/2026 roku

Zgodnie z art. 9 ustawy o podatku od spadków i darowizn (po nowelizacji z 2023 r.) kwoty wolne – liczone od jednego zbywcy – wynoszą:(LexLege)

  • I grupa podatkowa – 36 120 zł

  • II grupa podatkowa – 27 090 zł

  • III grupa podatkowa – 5 733 zł

Na 2025 r. wskazane kwoty zostały potwierdzone m.in. w wskaźnikach Infor (kwota wolna 36 120 zł / 27 090 zł / 5 733 zł).(Inforlex)
Przepisy te obowiązują również w 2026 r., o ile ustawodawca nie wprowadzi kolejnej waloryzacji.

3.2. Zasada 5-letniego sumowania

Art. 9 ust. 2 ustawy przewiduje, że jeżeli nabycie od tej samej osoby następuje kilkakrotnie, to:(LexLege)

  • sumuje się czystą wartość rzeczy i praw nabytych:

    • w roku, w którym nastąpiło ostatnie nabycie, oraz

    • w ciągu 5 lat poprzedzających ten rok;

  • podatek liczy się od łącznej wartości ponad kwotę wolną;

  • od tak obliczonego podatku odejmuje się podatek zapłacony od wcześniejszych nabyć.

Praktycznie oznacza to, że nie da się „rozbić” dużej darowizny na kilka mniejszych (np. po 30 000 zł) w krótkim okresie, aby uniknąć podatku. Urząd i tak policzy sumę z 5 lat.

3.3. Przykład – grupa I (bez zwolnienia art. 4a)

Załóżmy:

  • w 2025 r. matka przelewa synowi 30 000 zł,

  • w 2026 r. – kolejne 20 000 zł.

Syn:

  • należy do I grupy podatkowej,

  • nie składa SD-Z2 w terminie (albo nie spełnia innych warunków zwolnienia z art. 4a).

Wtedy:

  1. Łączna wartość darowizn w okresie 5 lat = 50 000 zł.

  2. Kwota wolna w I grupie = 36 120 zł.

  3. Podstawą opodatkowania jest 50 000 – 36 120 = 13 880 zł.

  4. Podatek oblicza się według skali właściwej dla I grupy (opisanej szerzej w artykule o stawkach podatku).

Gdyby jednak syn dochował terminów i warunków z art. 4a (SD-Z2, przelew) – całe 50 000 zł byłoby zwolnione z podatku.

3.4. Kwota wolna a zwolnienie – jak to myśleć „kaskadowo”?

  • Najpierw sprawdzamy, czy można zastosować zwolnienie (art. 4a, 4, 4b, 4c itd.).

  • Jeżeli nie – analizujemy kwotę wolną (art. 9).

  • Jeżeli kwota wolna jest przekroczona – dopiero wtedy wchodzimy w skale podatkowe (stawki procentowe).

Dlatego przy planowaniu darowizn dobrze jest:

4. Ulga mieszkaniowa (art. 16) – do 110 m² bez podatku

4.1. Na czym polega ulga mieszkaniowa?

Ulga mieszkaniowa to odrębny mechanizm, uregulowany w art. 16 ustawy. Pozwala ona na całkowite lub częściowe zwolnienie z podatku z tytułu nabycia:(Podatki)

  • budynku mieszkalnego,

  • lokalu mieszkalnego stanowiącego odrębną nieruchomość,

  • spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu mieszkalnego,

  • spółdzielczego prawa do domu jednorodzinnego.

Zwolnienie obejmuje wartość odpowiadającą maksymalnie 110 m² powierzchni użytkowej. Jeżeli nabywany lokal ma większą powierzchnię, podatek płaci się tylko od nadwyżki ponad 110 m².

4.2. Kto może skorzystać z ulgi mieszkaniowej?

Co do zasady, ulga mieszkaniowa dotyczy osób z I grupy podatkowej, a w określonych sytuacjach również innych osób (np. opiekunów sprawujących opiekę na podstawie umowy z podpisem notarialnie poświadczonym). Szczegółowe grupy i przypadki opisuje art. 16 ust. 1 ustawy oraz broszury Ministerstwa Finansów.(Podatki)

W praktyce najczęściej korzystają z niej:

  • dzieci, wnuki, rodzice, małżonkowie spadkodawcy/darczyńcy,

  • inni bliscy członkowie rodziny, którzy spełnią szczegółowe warunki.

4.3. Warunki ulgi mieszkaniowej – najważniejsze wymogi

Zgodnie z wytycznymi Ministerstwa Finansów, aby skorzystać z ulgi mieszkaniowej, trzeba spełnić m.in. następujące warunki:(Podatki)

  1. Brak własnego mieszkania (lub ograniczony stan posiadania)
    Na dzień nabycia podatnik:

    • nie może być właścicielem innego budynku mieszkalnego lub lokalu mieszkalnego,

    • albo, jeśli jest – musi przenieść jego własność (np. sprzedaż, darowizna) w określonym terminie,

    • w przypadku posiadania spółdzielczego prawa – również trzeba się go zrzec (lub przenieść).

  2. Zamieszkiwanie w nabytej nieruchomości
    Nabywca musi:

    • zamieszkać w nabytym lokalu / domu,

    • i zamieszkiwać tam przez okres co najmniej 5 lat, licząc od dnia nabycia (spadku/darowizny) lub od dnia zameldowania na pobyt stały, zależnie od brzmienia przepisów i interpretacji organów.

  3. Zgłoszenie do urzędu skarbowego

    • Jeśli ulga jest stosowana zamiast zwolnienia z art. 4a, konieczne jest złożenie odpowiedniej deklaracji (najczęściej SD-3) i wskazanie, że wnioskujemy o zastosowanie ulgi mieszkaniowej.(Podatki)

  4. Powierzchnia do 110 m²

    • Ulga obejmuje wartość do 110 m² powierzchni użytkowej.

    • Jeżeli lokal ma np. 70 m² – całość może być zwolniona (o ile spełnione są warunki).

    • Jeżeli ma 130 m² – ulga obejmuje wartość 110 m², a 20 m² podlega opodatkowaniu.

4.4. Przykład – ulga mieszkaniowa zamiast podatku

Załóżmy:

  • ciocia (II grupa podatkowa) przepisuje w drodze darowizny mieszkanie 60 m² na siostrzenicę,

  • wartość mieszkania = 600 000 zł,

  • siostrzenica nie należy do grupy 0, nie może skorzystać z art. 4a, ale spełnia warunki ulgi mieszkaniowej (nie ma innego mieszkania, wprowadza się i mieszka tam 5 lat).

W takim przypadku:

  • mimo że siostrzenica nie jest w grupie 0, może zastosować ulgę mieszkaniową z art. 16,

  • wartość 60 m² mieści się w limicie 110 m² – całość może być zwolniona z podatku, pomimo przekroczenia kwoty wolnej dla grupy II.

4.5. Check-lista: czy możesz skorzystać z ulgi mieszkaniowej?

1. Czy nabywasz lokal/domek/spółdzielcze prawo mieszkalne (spadek lub darowizna)?
2. Czy należysz do grupy podatkowej przewidzianej w art. 16 (zazwyczaj I grupa lub wyjątkowe przypadki opiekunów)?
3. Czy na dzień nabycia nie posiadasz innego mieszkania / domu (albo jesteś gotów je zbyć w wymaganym terminie)?
4. Czy będziesz mieszkać w nabytej nieruchomości co najmniej 5 lat?
5. Czy złożysz w terminie deklarację i wskażesz, że wnosisz o zastosowanie ulgi mieszkaniowej?
6. Czy powierzchnia użytkowa nabywanego lokalu nie przekracza 110 m² (lub akceptujesz opodatkowanie nadwyżki)?

5. Zwolnienia specjalne – gospodarstwo rolne, przedsiębiorstwo, organizacje pożytku publicznego

5.1. Zwolnienie z tytułu nabycia gospodarstwa rolnego

Ustawa przewiduje szczególne zwolnienie dla nabycia gospodarstwa rolnego (art. 4 ust. 1 pkt 1).

Zasadnicze warunki:

  1. Przedmiot nabycia

    • musi to być gospodarstwo rolne w rozumieniu ustawy o podatku rolnym, tzn. powierzchnia użytków rolnych powyżej 1 ha lub 1 ha przeliczeniowego,

    • może to być także jego część składowa (np. grunty z zabudowaniami).

  2. Cel i sposób wykorzystywania

    • nabywca musi prowadzić to gospodarstwo przez określony czas (co do zasady 5 lat),

    • nie może go w tym okresie zbyć ani wydzierżawić w sposób wyłączający prowadzenie działalności rolniczej.

  3. Tryb nabycia

    • spadek, darowizna, zapisy – zgodnie z ustawą.

Jeżeli warunki zostaną złamane (np. sprzedaż gruntów „spekulacyjna” po roku), zwolnienie może zostać cofnięte, a urząd zażąda podatku wraz z odsetkami.

5.2. Zwolnienie z tytułu nabycia przedsiębiorstwa (art. 4b)

Osobne zwolnienie przewiduje art. 4b ustawy – dotyczy ono nabycia przedsiębiorstwa osoby fizycznej lub udziału w nim w drodze dziedziczenia lub zapisu windykacyjnego, pod warunkiem:

  • zgłoszenia nabycia w ciągu 6 miesięcy od uprawomocnienia się postanowienia o nabyciu spadku / rejestracji APD,

  • prowadzenia przedsiębiorstwa przez co najmniej 2 lata od dnia nabycia (ew. wniesienia go aportem do spółki).

Zwolnienie ma charakter funkcjonalny – jego celem jest umożliwienie kontynuacji działalności gospodarczej bez dodatkowego obciążenia podatkiem od spadków i darowizn.

5.3. Inne zwolnienia z art. 4 – sygnalnie

Art. 4 zawiera szereg innych, bardziej szczegółowych zwolnień, m.in.:(ISAP)

  • dla Skarbu Państwa i jednostek samorządu terytorialnego,

  • dla niektórych kościelnych osób prawnych,

  • dla organizacji pożytku publicznego (darowizny na cele statutowe),

  • dla odszkodowań, świadczeń z ubezpieczeń itp.

Dla przeciętnego podatnika najistotniejsze są jednak:

  • zwolnienie dla najbliższej rodziny (art. 4a),

  • zwolnienia i ulgi dotyczące mieszkań (art. 16),

  • zwolnienie dla gospodarstw rolnych oraz przedsiębiorstwa.

6. Check-lista: kiedy możesz nie płacić podatku od spadków i darowizn?

Jeżeli chcesz szybko ocenić sytuację klienta (albo własną), możesz przejść przez poniższą sekwencję pytań.

Krok 1 – Czy należysz do „grupy 0”?

1. Czy jesteś małżonkiem, dzieckiem, wnukiem, rodzicem, dziadkiem, pasierbem, rodzeństwem, ojczymem lub macochą spadkodawcy/darczyńcy?

  • Jeśli tak – sprawdź zwłaszcza zwolnienie z art. 4a.

  • Jeśli nie – przejdź do kolejnych kroków (kwoty wolne / ulga mieszkaniowa / inne zwolnienia).

Krok 2 – Czy możesz skorzystać z art. 4a?

2. Czy zmieściłeś się w terminie 6 miesięcy z formularzem SD-Z2 (lub możesz udowodnić późniejsze powzięcie wiadomości o spadku)?
3. Czy w przypadku darowizny pieniężnej masz przelew / przekaz pocztowy, a nie „gotówkę do ręki”?
4. Czy wartość nabycia (z ostatnich 5 lat) przekracza kwotę wolną – i czy wszystko jest udokumentowane?

Jeśli odpowiedź jest tak – masz duże szanse na pełne zwolnienie 0%.

Jeśli nie – przejdź do kroku 3.

Krok 3 – Kwoty wolne (art. 9)

5. Jaka jest Twoja grupa podatkowa (I, II, III)?
6. Jaka jest łączna wartość nabycia od tej samej osoby w ciągu 5 lat + rok bieżący?
7. Czy suma przekracza odpowiednią kwotę wolną (36 120 zł / 27 090 zł / 5 733 zł)?

  • Jeżeli nie przekracza – nie zapłacisz podatku, nawet bez ulgi i zwolnień.

  • Jeżeli przekracza – przejdź do kroku 4 (ulgi).

Krok 4 – Ulga mieszkaniowa (art. 16)

8. Czy przedmiotem nabycia jest lokal/domek/spółdzielcze prawo mieszkalne?
9. Czy spełniasz warunki braku innego mieszkania / gotowości do jego zbycia?
10. Czy zamieszkasz w nabytym lokalu i będziesz tam mieszkać przez 5 lat?
11. Czy powierzchnia mieści się w limicie 110 m² (lub akceptujesz opodatkowanie nadwyżki)?

Jeśli odpowiedź brzmi tak – możesz często „wyzerować” podatek dzięki uldze mieszkaniowej, nawet przy wysokiej wartości mieszkania.

Krok 5 – Zwolnienia specjalne

12. Czy nabywasz gospodarstwo rolne, które zamierzasz prowadzić przez min. 5 lat?
13. Czy nabywasz przedsiębiorstwo osoby fizycznej, które będziesz kontynuować przez min. 2 lata?

Jeśli tak – rozważ zastosowanie zwolnienia dla gospodarstwa rolnego (art. 4 ust. 1 pkt 1) lub zwolnienia dla przedsiębiorstwa (art. 4b).

7. Najczęstsze błędy podatników – na co uważać?

  1. „Zrobimy darowiznę w gotówce, bez śladu”

    • przy grupie 0 ok. – dopóki wartość nie przekracza kwoty wolnej (wtedy brak obowiązku zgłoszenia),

    • przy większych kwotach – brak przelewu = brak zwolnienia z art. 4a, nawet jeśli złożysz SD-Z2.

  2. „Zapomnieliśmy o SD-Z2, ale i tak nic nie płacimy, bo rodzina”

    • zwolnienie z art. 4a jest warunkowe – spóźnienie co do zasady oznacza utracenie prawa do 0%.(ArsLege)

  3. „Darowizna od kilku osób po 30 000 zł, każda poniżej limitu”

    • przy darowiźnie od wielu różnych osób kwoty wolne działają oddzielnie dla każdego darczyńcy, ale przy powtarzających się darowiznach od jednej osoby obowiązuje 5-letnie sumowanie.

  4. „Ulga mieszkaniowa bez zamieszkania”

    • brak faktycznego zamieszkiwania w nabytej nieruchomości może spowodować zakwestionowanie ulgi i konieczność dopłaty podatku z odsetkami.

8. Jak wykorzystać te zasady w praktyce?

Dobrze ułożony plan sukcesji i darowizn pozwala zminimalizować lub całkowicie wyeliminować podatek od spadków i darowizn. W praktyce najczęściej stosujemy kombinacje:

  • grupa 0 + SD-Z2 + przelew – pełne zwolnienie bez względu na kwotę,

  • kwota wolna + ulga mieszkaniowa – np. przy darowiźnie mieszkania od dalszej rodziny,

  • gospodarstwo rolne / przedsiębiorstwo – przeniesienie majątku produkcyjnego między pokoleniami bez dodatkowego podatku.

Warto na bieżąco korzystać z oficjalnych materiałów Ministerstwa Finansów (m.in. sekcji „Ulgi i zwolnienia w podatku od spadków i darowizn” na podatki.gov.pl).(Podatki)

9. Podsumowanie – kiedy nie trzeba płacić podatku?

W latach 2025/2026 odpowiedź na pytanie „kiedy nie trzeba płacić podatku od spadków i darowizn?” można ująć w kilku punktach:

  1. Najbliższa rodzina (grupa 0) – może być zawsze zwolniona (bez limitu kwotowego), jeśli:

    • złoży SD-Z2 w terminie,

    • zachowa formę przelewu/przekazu przy dużych darowiznach pieniężnych.

  2. Wszyscy podatnicy – korzystają z kwot wolnych:

    • 36 120 zł (grupa I),

    • 27 090 zł (grupa II),

    • 5 733 zł (grupa III).

  3. Nabycie mieszkania / domu – może zostać w całości lub w części zwolnione, jeśli spełnione są warunki ulgi mieszkaniowej do 110 m².

  4. Gospodarstwa rolne, przedsiębiorstwa, OPP – korzystają ze szczególnych zwolnień celowych związanych z dalszym prowadzeniem gospodarstwa / przedsiębiorstwa lub realizacją celów społecznych.

Jeżeli chcesz ocenić swoją konkretną sytuację (spadek, darowizna, planowana darowizna mieszkania lub gospodarstwa) – warto przeanalizować:

  • kto jest stroną (grupa podatkowa / grupa 0),

  • co jest przedmiotem nabycia (gotówka, mieszkanie, ziemia, firma),

  • jakie warunki formalne można realnie spełnić (terminy, przelewy, zamieszkanie).

autor: Marcin Budziak – radca prawny

Powiązane artykuły

Przewijanie do góry