Zachowek – praktyczne wyjaśnienia

Wstęp

Zachowek – praktyczne wyjaśnienia to podsumowanie praktyki naszej kancelarii w sprawach o zachowek, prowadzonej m.in. w ramach usługi zachowek – adwokat Warszawa. Wyjaśniam krok po kroku wszystkie najważniejsze aspekty potrzebne do zrozumienia zachowku. Niektóre bardziej złożone kwestie zostały uszczegółowione w innych artykułach o zachowku, zebranych w kategorii Zachowek.

Szczegółowe przepisy dotyczące zachowku znajdziemy w art. 991–1011 Kodeksu cywilnego.

Czym jest zachowek?

Zachowek jest roszczeniem pieniężnym przysługującym osobom najbliższym spadkodawcy wobec tych, którzy otrzymali majątek po zmarłym w różny sposób:

• testamentem,
• zapisem windykacyjnym,
• darowizną,
• w postaci świadczenia od fundacji rodzinnej,
• poprzez otrzymanie mienia w związku z rozwiązaniem fundacji rodzinnej.

O zmianach w zachowku związanych z wprowadzeniem instytucji fundacji rodzinnej szerzej piszę w cyklu artykułów w kategorii fundacja rodzinna.

Roszczenie o zapłatę zachowku przysługuje:

• zstępnym (dzieciom, wnukom, prawnukom),
• małżonkowi,
• rodzicom zmarłego.

Innym osobom roszczenie o zachowek nie przysługuje – nie ma go więc np. rodzeństwo zmarłego. Roszczenie o zachowek jest niższe (o czym niżej) niż część, którą osoby uprawnione odziedziczyłyby przy dziedziczeniu ustawowym. Uprawnieni mogą się domagać zachowku, gdy nie doszli do dziedziczenia jako spadkobiercy ustawowi, albo gdy doszli, lecz spadek okazał się „pusty”.

Zachowku możesz domagać się od tych, którzy otrzymali coś od spadkodawcy w spadku albo za życia (w postaci darowizny) albo w związku z powołaniem fundacji rodzinnej. W efekcie do zachowku uprawnieni są spadkobiercy ustawowi, którzy:

• nie doszli do dziedziczenia, albo
• doszli, lecz spadek okazał się pusty,

i w konsekwencji nie otrzymali od spadkodawcy minimalnego przysporzenia za życia lub po śmierci. Zobowiązanymi są ci, którzy dostali określone przysporzenie. Na należny zachowek zaliczają się jednak darowizny, które otrzymaliśmy za życia od zmarłego oraz zrealizowane zapisy zwykłe – por. omówienie w artykule Zachowek a darowizna – kiedy darowiznę doliczać do spadku?.

Komu przysługuje zachowek?

Zachowek przysługuje następującym osobom:

• zstępnym – dzieciom, wnukom, prawnukom,
• małżonkowi,
• rodzicom spadkodawcy.

Mają oni prawo do otrzymania części (1/2 lub 2/3) udziału spadkowego, który by otrzymali, gdyby:

• spadkodawca nie zadysponował za życia swoim majątkiem (np. poprzez darowizny albo wniesienie funduszu założycielskiego do fundacji rodzinnej), lub
• spadkodawca nie sporządził testamentu, na skutek którego osoby uprawnione nie otrzymały tego, co otrzymałyby, gdyby testamentu nie było, albo
• spadkodawca uczynił na ich rzecz zapis testamentowy.

Z powyższego wynika m.in., że siostra lub brat, którzy doszliby do dziedziczenia, gdyby spadkodawca nie sporządził testamentu, nie mają roszczenia o zachowek. Pomimo większej bliskości niż np. konkubina/konkubent, nie mogą się domagać zachowku od partnera spadkodawcy, jeśli spadkodawca powołał go do całości spadku testamentem. Kwestie te omawiam bardziej szczegółowo w artykule odpowiedzialność konkubenta za zachowek.

Od kogo można żądać zachowku?

Zachowku możesz żądać od każdego, kto otrzymał od spadkodawcy przysporzenie za życia lub po śmierci. Najczęściej przysporzenie to przybiera postać:

• darowizny (za życia),
• powołania do spadku (testament),
• zapisu windykacyjnego,
• świadczeń lub mienia związanych z funkcjonowaniem i rozwiązaniem fundacji rodzinnej.

Innymi słowy możemy dochodzić zachowku od:

• spadkobiercy,
• zapisobiercy windykacyjnego,
• obdarowanego,
• fundacji rodzinnej, której fundusz założycielski doliczono do spadku,
• osoby, która otrzymała mienie w związku z rozwiązaniem fundacji rodzinnej doliczone do spadku.

Ta kolejność ma znaczenie. W pierwszej kolejności musimy żądać zachowku (lub wykazać bezskuteczność dochodzenia) od spadkobiercy. Następnie – od zapisobiercy windykacyjnego, a dopiero potem możemy wybrać, czy dochodzić zachowku od obdarowanego, od fundacji rodzinnej, czy od osoby, która otrzymała mienie w związku z jej rozwiązaniem. Szczegółowo kolejność tę omawiam w artykule Od kogo dochodzić zapłaty zachowku?.

Jeśli chciałbyś od razu pozywać obdarowanego, a obdarowany i spadkobierca to dwie różne osoby, musisz wykazać, że spadkobierca nie otrzymał żadnego majątku, z którego mógłbyś zaspokoić swoje roszczenie o zachowek. Może się zdarzyć, że sam jesteś spadkobiercą – wtedy musisz wykazać, że w spadku nic nie otrzymałeś.

Jaką część spadku można otrzymać z tytułu zachowku?

Jako uprawniony do zachowku możesz domagać się:

• połowy (1/2) wartości udziału spadkowego, który przypadłby Tobie przy dziedziczeniu ustawowym,
• dwóch trzecich (2/3) tego udziału – jeżeli jesteś trwale niezdolny do pracy lub jesteś małoletni.

Kwestie podwyższonego zachowku dla osób trwale niezdolnych do pracy omawiam szerzej w artykule ZACHOWEK a niezdolność do pracy.

Jaką wartość spadku przyjąć do obliczenia zachowku?

Podstawą do obliczenia zachowku jest czysta wartość spadku. Są to aktywa spadku powiększone o:

• darowizny,
• zapisy windykacyjne,
• fundusz założycielski fundacji rodzinnej wniesiony przez spadkodawcę (gdy fundacja nie jest ustanowiona w testamencie), chyba że został wniesiony przed więcej niż dziesięciu laty, licząc wstecz od otwarcia spadku, z zastrzeżeniem, że gdy fundacja jest spadkobiercą, zasady są inne,
• mienie otrzymane w związku z rozwiązaniem fundacji rodzinnej, w wartości nie wyższej niż wysokość funduszu założycielskiego wniesionego przez spadkodawcę (z ograniczeniem czasowym 10 lat dla osób niebędących spadkobiercami ani uprawnionymi do zachowku).

Wszystkie te aktywa powinny być pomniejszone o długi spadkowe.

Jeżeli spadkodawca sporządził testament, do wartości spadku stanowiącej podstawę obliczenia zachowku nie dolicza się zapisów zwykłych i poleceń. Zachowek ma pierwszeństwo przed zapisami i poleceniami. Art. 1003 i 1005 Kodeksu cywilnego przewidują możliwość obniżenia zapisów i poleceń, gdyby ich wykonanie mogło naruszyć zachowek. Obliczając zachowek, nie doliczamy do długów spadkowych długów z tytułu zachowku. Prawo do zachowku może być zrealizowane tylko wtedy, gdy istnieje nadwyżka aktywów spadku nad zobowiązaniami.

Przykład

Jan Kowalski zmarł 16.08.2022 r. W chwili śmierci był wdowcem i pozostawił dwóch synów: Krzysztofa i Marcina. W 2020 r. darował swojemu synowi Krzysztofowi swoje mieszkanie. W 2021 r. sporządził testament, w którym zapisał zapisem zwykłym samochód na wnuka Mariusza (syna Krzysztofa), a do całości spadku powołał Marcina.

W spadku znajdowała się jedynie kwota 1 000 zł na rachunku bankowym. W związku z tym Marcin zwrócił się do Krzysztofa z żądaniem zapłaty zachowku. Podstawą obliczenia zachowku jest tylko wartość mieszkania według stanu z 2020 r. (w dacie darowizny) i cen z daty wezwania (ew. z daty orzekania). Do substratu nie dolicza się wartości samochodu (zapisu zwykłego).

Czy wszystkie darowizny doliczamy do spadku przy obliczaniu zachowku?

Nie wszystkie. Nie dolicza się:

• drobnych darowizn, zwyczajowo przyjętych w danych stosunkach,
• darowizn dokonanych przed więcej niż dziesięciu laty, licząc wstecz od otwarcia spadku, jeżeli zostały uczynione na rzecz osób niebędących spadkobiercami ani uprawnionymi do zachowku.

Przy obliczaniu zachowku należnego zstępnemu nie dolicza się darowizn uczynionych przez spadkodawcę w czasie, gdy nie miał on zstępnych (z wyjątkiem darowizn uczynionych na mniej niż 300 dni przed urodzeniem się zstępnego).

Przy obliczaniu zachowku należnego małżonkowi nie dolicza się darowizn, które spadkodawca uczynił przed zawarciem małżeństwa.

Ważna uwaga

Darowizny dokonane na rzecz osób będących spadkobiercami lub uprawnionymi do zachowku podlegają doliczeniu do spadku (art. 994 § 1 KC), choćby zostały poczynione dawniej niż dziesięć lat przed otwarciem spadku. Niemożność doliczania po upływie dziesięciu lat dotyczy tylko darowizn na rzecz osób obcych (niebędących spadkobiercami ani uprawnionymi do zachowku). Szerzej ten problem opisuję w artykule kiedy darowiznę doliczać do spadku.

W orzecznictwie brak jednoznacznej odpowiedzi na pytanie, czy osoba obdarowana, która odrzuciła spadek, powinna być nadal traktowana jako „spadkobierca lub uprawniony do zachowku” dla celów art. 994 KC. Orzecznictwo skłania się raczej ku temu, że liczy się status w chwili otrzymania darowizny, choć literalne brzmienie przepisów KC można odczytywać inaczej.

Jak obliczyć wartość darowizny lub zapisu windykacyjnego?

Wartość przedmiotu darowizny oblicza się według stanu z chwili jej dokonania, a według cen z chwili ustalania zachowku. Z kolei wartość przedmiotu zapisu windykacyjnego oblicza się według stanu z chwili otwarcia spadku, a według cen z chwili ustalania zachowku.

Darowizna lub zapis windykacyjny na rzecz uprawnionego do zachowku

Zapis windykacyjny oraz darowiznę dokonane przez spadkodawcę na rzecz uprawnionego zalicza się na należny mu zachowek. Jeżeli uprawnionym do zachowku jest dalszy zstępny spadkodawcy, zalicza się na należny mu zachowek także zapis windykacyjny oraz darowiznę dokonane przez spadkodawcę na rzecz jego wstępnego.

Przykład

Jan Kowalski zmarł w 2022 r. Miał dwóch synów: Marcina i Krzysztofa. Krzysztof zmarł w 2021 r. W chwili śmierci Jan Kowalski był wdowcem, a do dziedziczenia doszli syn Marcin i wnuk Mariusz (jedyny syn Krzysztofa). W 2020 r. Jan Kowalski darował Marcinowi dom wart ok. 1 000 000 zł, a Krzysztofowi – samochód marki Mercedes GLE o wartości 250 000 zł. W chwili śmierci nie posiadał już innego majątku.

Mariusz występuje do wuja z żądaniem zachowku, powołując się na darowiznę domu. Wuj wskazuje, że na należny Mariuszowi zachowek zalicza się darowizna Mercedesa GLE, według stanu z 2020 r. (data darowizny) i cen z dnia ustalania zachowku.

Jeżeli wartość Mercedesa GLE (wg stanu z 2020 r., a cen z chwili ustalania zachowku) wynosi 250 000 zł, to substrat zachowku wyniesie łącznie 1 250 000 zł (dom + samochód). Należny Mariuszowi zachowek wynosi 1/4 tej kwoty, czyli 312 500 zł. Ponieważ na zachowek zalicza się darowiznę samochodu o wartości 250 000 zł, różnica (62 500 zł) jest kwotą zachowku, którą Marcin powinien zapłacić Mariuszowi.

Brak możliwości zaspokojenia zachowku od spadkobiercy – zapis windykacyjny

Jeżeli nie możesz otrzymać należnego zachowku od spadkobiercy, możesz żądać od osoby, na której rzecz został uczyniony zapis windykacyjny, sumy pieniężnej potrzebnej do uzupełnienia zachowku. Osoba ta odpowiada jednak tylko w granicach wzbogacenia będącego skutkiem zapisu windykacyjnego.

Jeżeli osoba, na której rzecz uczyniono zapis windykacyjny, sama jest uprawniona do zachowku, odpowiada względem innych uprawnionych tylko do wysokości nadwyżki ponad własny zachowek. Może zwolnić się z obowiązku zapłaty, wydając przedmiot zapisu.

Brak możliwości zaspokojenia zachowku od spadkobiercy i zapisobiercy windykacyjnego – obdarowani i fundacja rodzinna

Jeżeli nie można otrzymać należnego zachowku od spadkobiercy ani od osoby, na rzecz której ustanowiono zapis windykacyjny, uprawniony może żądać uzupełnienia zachowku od:

• osoby, która otrzymała od spadkodawcy darowiznę,
• fundacji rodzinnej, której fundusz założycielski doliczono do spadku,
• osoby, która otrzymała mienie w związku z rozwiązaniem fundacji rodzinnej, doliczone do spadku.

Obdarowany odpowiada tylko w granicach wzbogacenia będącego skutkiem darowizny. Jeżeli sam jest uprawniony do zachowku, odpowiada tylko w zakresie nadwyżki ponad własny zachowek. Może zwolnić się z obowiązku zapłaty, przenosząc na uprawnionego przedmiot darowizny. Spośród kilku obdarowanych, wcześniej obdarowany ponosi odpowiedzialność tylko wtedy, gdy uprawniony nie może uzyskać uzupełnienia zachowku od osoby obdarowanej później. Zagadnienia te szczegółowo omówione są w artykule odpowiedzialność obdarowanych za zachowek.

Fundacja rodzinna odpowiada tylko w granicach wzbogacenia będącego skutkiem pokrycia funduszu założycielskiego przez spadkodawcę. Natomiast osoba, która otrzymała mienie w związku z rozwiązaniem fundacji rodzinnej, odpowiada w granicach wzbogacenia będącego skutkiem otrzymania tego mienia. Jeżeli sama jest uprawniona do zachowku, odpowiada tylko w zakresie nadwyżki ponad własny zachowek. Może zwolnić się z obowiązku zapłaty, wydając otrzymane mienie.

Przedawnienie roszczenia o zachowek

Roszczenia uprawnionego z tytułu zachowku przedawniają się z upływem pięciu lat od ogłoszenia testamentu. Roszczenie przeciwko osobie obowiązanej do uzupełnienia zachowku przedawnia się z upływem pięciu lat od otwarcia spadku.

Roszczenie przeciwko fundacji rodzinnej obowiązanej do uzupełnienia zachowku z tytułu funduszu założycielskiego przedawnia się z upływem pięciu lat od otwarcia spadku. Roszczenie przeciwko osobie obowiązanej do uzupełnienia zachowku z tytułu mienia otrzymanego w związku z rozwiązaniem fundacji rodzinnej również przedawnia się z upływem pięciu lat od otwarcia spadku.

Czy można pozbawić kogoś zachowku? – wydziedziczenie

Tak. Spadkodawca może w testamencie wydziedziczyć zstępnych, małżonka i rodziców, pozbawiając ich prawa do zachowku. Wydziedziczenie jest skuteczne, jeżeli wskażemy przyczyny wymienione w art. 1008 KC i odpowiednio je skonkretyzujemy. Szerzej omawiam to w artykule wydziedziczenie i przebaczenie.

Przyczyna wydziedziczenia powinna wynikać z treści testamentu. Spadkodawca może użyć słów ustawy, ale musi wskazać konkretne przejawy zachowania uprawnionego, które wypełniają wskazaną przesłankę. Takie stanowisko zajął Sąd Najwyższy m.in. w postanowieniu z 12 stycznia 2018 r., II CSK 561/17.

Czy można wydziedziczyć nieskutecznie?

Tak. Nieskuteczne będzie wydziedziczenie, jeżeli:

• nie wskażemy w testamencie konkretnych przyczyn wydziedziczenia (ograniczymy się np. do ogólnych zwrotów ustawowych),
• podane w testamencie przyczyny wydziedziczenia są nieprawdziwe (co ujawnia się w procesie o zachowek),
• po wydziedziczeniu spadkodawca przebaczył uprawnionemu – przy czym przebaczenie musi obejmować czyn, który miał być podstawą wydziedziczenia; jest skuteczne także wtedy, gdy spadkodawca w chwili przebaczenia nie miał zdolności do czynności prawnych, o ile nastąpiło z dostatecznym rozeznaniem.

Czy dzieci wydziedziczonego mają prawo do zachowku?

Tak. Zstępni wydziedziczonego zstępnego są uprawnieni do zachowku, nawet jeżeli wydziedziczony przeżył spadkodawcę. Przykładowo: wnukowie wydziedziczonego ojca mają prawo do zachowku.

Od kiedy naliczać odsetki od zachowku?

Terminu, w którym zobowiązany z tytułu zachowku popadł w stan opóźnienia i powinien świadczyć odsetki, nie określają przepisy o zachowku. Zastosowanie znajduje art. 455 KC: świadczenie powinno zostać spełnione niezwłocznie po wezwaniu dłużnika do zapłaty.

Odsetki za czas opóźnienia w spełnieniu świadczenia z tytułu zachowku co do zasady biegną od chwili skutecznego wezwania dłużnika, ale przy ich ocenie konieczna jest pewna elastyczność – należy brać pod uwagę m.in. zmianę wartości substratu zachowku i obiektywny stan wiedzy dłużnika o okolicznościach wpływających na wysokość świadczenia. Takie podejście potwierdza postanowienie Sądu Najwyższego z 28 stycznia 2021 r., III CSK 172/20.

W wyroku z 26 kwietnia 2018 r., I CSK 382/17, Sąd Najwyższy wskazał, że:

• termin wymagalności roszczenia o zachowek wynika z art. 455 KC – świadczenie powinno być spełnione niezwłocznie po wezwaniu,
• stan opóźnienia co do zasady powstaje przed określeniem wysokości zachowku w wyroku,
• określając datę początkową biegu odsetek, należy uwzględnić wszystkie okoliczności sprawy, w tym art. 5 KC.

W praktyce odsetki najczęściej liczy się od momentu, w którym wartość substratu zachowku została w miarę precyzyjnie ustalona (np. na podstawie spisu inwentarza lub opinii biegłego rzeczoznawcy majątkowego).

Odroczenie, raty i obniżenie zachowku

Osoba zobowiązana do zapłaty zachowku może żądać, aby sąd:

• odroczył termin płatności zachowku,
• rozłożył zachowek na raty,
• obniżył zachowek – w wyjątkowych przypadkach.

Należy przy tym powołać się na własną sytuację osobistą i majątkową (skomplikowaną lub trudną) oraz na sytuację majątkową uprawnionego (dobrą, stabilną). Przy rozłożeniu zachowku na raty sąd nie może rozłożyć płatności na okres dłuższy niż pięć lat. W szczególnych przypadkach sąd może przedłużyć ten termin do dziesięciu lat.

Zwrot zachowku o kwotę, o którą został obniżony

W razie ustania okoliczności uzasadniających obniżenie zachowku, zobowiązany – na wniosek uprawnionego – zwraca mu sumę, o którą zachowek został obniżony. Zwrotu nie można żądać po upływie pięciu lat od dnia obniżenia zachowku.

Czy roszczenie o zachowek podlega dziedziczeniu?

Co do zasady roszczenie o zachowek podlega dziedziczeniu (art. 1002 KC). Przepis ten ogranicza jednak krąg osób, które mogą dziedziczyć to roszczenie – mogą je dziedziczyć tylko osoby uprawnione do zachowku po pierwszym spadkodawcy. Kwestia ta została szczegółowo omówiona w uchwale Sądu Najwyższego z 13 kwietnia 2023 r., III CZP 125/22.

Przykład dziedziczenia roszczenia o zachowek

Jan Kowalski zmarł 20 stycznia 2023 r. Spadkobiercami ustawowymi są żona Joanna oraz dorośli synowie Marek i Paweł. Jan Kowalski testamentem z 24 grudnia 2022 r. powołał do całego spadku żonę. Marek i Paweł wystąpili do matki o zapłatę zachowku.

29 kwietnia 2023 r. zmarł Paweł. Spadkobiercami ustawowymi Pawła są żona Katarzyna i małoletni Tymoteusz. Paweł nie sporządził testamentu. Roszczenie o zachowek po Janie Kowalskim przejdzie na małoletniego Tymoteusza – nie odziedziczy go Katarzyna, gdyż nie należy do kręgu osób uprawnionych do zachowku po Janie Kowalskim. Takie stanowisko potwierdził Sąd Najwyższy w uchwale III CZP 125/22.

Zobacz również nasz artykuł o odpowiedzialności spadkobiercy za zapisy: ograniczenie odpowiedzialności spadkobiercy za zapisy.

Podsumowanie i kontakt z kancelarią

Zachowek odgrywa kluczową rolę w ochronie interesów majątkowych najbliższych członków rodziny spadkodawcy. To roszczenie o charakterze pieniężnym, oparte na precyzyjnych regułach dotyczących substratu spadku, darowizn, zapisów windykacyjnych i fundacji rodzinnych. Prawidłowe obliczenie zachowku oraz wskazanie właściwych osób zobowiązanych często wymaga szczegółowej analizy stanu faktycznego i dokumentów.

Jeśli masz pytania dotyczące prawa spadkowego lub potrzebujesz indywidualnej porady prawnej, nasza kancelaria spadkowa w Warszawie jest do Twojej dyspozycji.

Skontaktuj się z nami:
Telefon: +48 693 445 280
E-mail: biuro@kancelaria-praga.pl

Więcej o sprawach spadkowych i zachowkach piszemy w dziale Zachowek – artykuły praktyczne. Odwiedź naszą kancelarię i uzyskaj pomoc prawną z zakresu prawa spadkowego. Zachęcamy także do śledzenia naszych publikacji na Facebooku.

Więcej w kwestiach spadkowych wyjaśni Państwu adwokat sprawy spadkowe Warszawa w naszej kancelarii. Aby umówić się na poradę, proszę dzwonić pod nr tel. 693 – 445 – 280.

Autor: radca prawny – Marcin Budziak

UMÓW SPOTKANIEzachowek