Jak dochodzić wierzytelności spadkowej?

Wierzytelności spadkowe, czyli roszczenia pieniężne lub inne świadczenia podzielne wchodzące w skład masy spadkowej, budzą kontrowersje w orzecznictwie sądowym. Problem sprowadza się do pytania: czy spadkobierca może samodzielnie dochodzić całej wierzytelności przed działem spadku, czy jedynie swojej części proporcjonalnej do udziału w spadku? Zagadnienie to regulują przede wszystkim przepisy Kodeksu cywilnego (KC): art. 1035 KC (stosowanie przepisów o współwłasności ułamkowej do spadku), art. 209 KC (prawo każdego współwłaściciela do dochodzenia całej wierzytelności) oraz art. 379 § 1 KC (podzielność świadczeń w przypadku wielu wierzycieli). W niniejszym artykule omówię ewolucję orzecznictwa, argumenty dwóch kierunków orzeczniczych oraz aktualnie przeważający pogląd, ze szczególnym uwzględnieniem linii Sądu Najwyższego (SN). Na końcu wskażemy praktyczne wnioski, w tym stanowisko apelacji warszawskiej.

Problem wierzytelności spadkowej w skrócie

Zgodnie z art. 1035 KC, do wspólności majątku spadkowego stosuje się odpowiednio przepisy o współwłasności ułamkowej. Oznacza to, że spadek traktowany jest jako całość do czasu jego działu. Jednak w przypadku wierzytelności o świadczenia podzielne (np. roszczenia pieniężne), powstaje wątpliwość: czy wierzytelność ta dzieli się automatycznie (ex lege) na części proporcjonalne do udziałów spadkowych, czy też zachowuje jedność, pozwalając każdemu spadkobiercy dochodzić całości? Spór ten ma praktyczne znaczenie – wpływa na legitymację procesową spadkobierców i możliwość egzekucji przed działem spadku. Starsze orzecznictwo skłaniało się ku podziałowi, ale obecnie dominuje pogląd przeciwny, uznający wierzytelność za niepodzielną w ramach masy spadkowej.

Starsza linia orzecznicza: wierzytelności spadkowe są podzielne (art. 379 § 1 KC)

Wcześniejsze orzecznictwo, dominujące do lat 2010., przyjmowało, że wierzytelności spadkowe o świadczenia podzielne podlegają automatycznemu podziałowi zgodnie z art. 379 § 1 KC. Oznacza to, że każdy spadkobierca mógł dochodzić jedynie części wierzytelności odpowiadającej jego udziałowi w spadku. Argumenty za tym poglądem opierały się na literalnej wykładni przepisów o zobowiązaniach podzielnych, które dzielą świadczenie na niezależne części w przypadku wielu wierzycieli.

Kluczowe orzeczenia dla poglądu: wierzytelności spadkowe są podzielne

Postanowienie SN z 22 stycznia 2015 r., I CZ 117/14:

“Spadkobierca jest uprawniony do dochodzenia od dłużnika udziału w wierzytelności z tytułu dziedziczenia, jeżeli świadczenie jest podzielne; dzieli się ono na tyle części, ilu jest spadkobierców.”

Postanowienie Sądu Najwyższego – Izba Cywilna z 2015-01-22 I CZ 117/14: 

„Spadkobierca jest uprawniony do dochodzenia od dłużnika udziału w wierzytelności z tytułu dziedziczenia, jeżeli przypadające od dłużnika świadczenie jest podzielne; w takim przypadku świadczenie – stosownie do art. 379 § 1 KC – dzieli się na tyle części, jest spadkobierców będących wierzycielami.”

Postanowienie Sądu Najwyższego – Izba Cywilna z 2013-03-07 II CZ 177/12: 

„Spadkobierca jest uprawniony do dochodzenia od dłużnika udziału w wierzytelności z tytułu dziedziczenia jeżeli przypadające od dłużnika świadczenie jest podzielne. W takiej sytuacji świadczenie dzieli się stosownie do treści art. 379 § 1 KC na tyle części, ilu jest będących wierzycielami spadkobierców.”

Uchwała Sądu Najwyższego – Izba Cywilna z 1975-01-02 III CZP 82/74:

„Roszczeń z tytułu wierzytelności należącej do spadku, której dłużnikiem jest jeden ze spadkobierców, mogą dochodzić od niego pozostali spadkobiercy, w części odpowiadającej ich udziałowi w spadku, w trybie procesowym, jeśli nie toczy się sprawa o dział spadku.”

Postanowienie Sądu Najwyższego – Izba Cywilna z 1967-11-07 I CZ 97/67:

„Ani przepisy dotyczące spadku, ani stosowane odpowiednio przepisy o współwłasności w częściach ułamkowych nie pozbawiają spadkobiercy uprawnienia do dochodzenia od dłużnika udziału w wierzytelności przysługującej spadkobiercy z tytułu dziedziczenia, jeżeli przypadające od dłużnika świadczenie jest podzielne. Na podstawie przepisów o zobowiązaniach podzielnych spadkobierca również przed działem spadku może w zasadzie dochodzić przysługującego mu z tytułu dziedziczenia udziału w wierzytelności, której dłużnik obowiązany jest do spełnienia świadczenia podzielnego. Wykazanie przez powoda swego przymiotu spadkobiercy powinno nastąpić w sposób przewidziany w art. 1027 KC.”

Wyrok Sądu Apelacyjnego w Białymstoku – I Wydział Cywilny z 2019-07-10 I ACa 199/19:

„Spadkobierca może dochodzić od dłużnika udziału w wierzytelności przysługującej spadkodawcy, jeżeli świadczenie jest podzielne przed działem spadku. W takiej sytuacji świadczenie dzieli się stosownie do treści art. 379 § 1 KC na tyle części, ilu jest będących wierzycielami spadkobierców.”

Argumenty tej linii:

• Podzielność świadczenia wynika bezpośrednio z natury zobowiązania (art. 379 § 1 KC), co pozwala na niezależne dochodzenie części bez naruszania wspólności spadku.
• Umożliwia to szybką realizację roszczeń bez czekania na dział spadku, co jest praktyczne w sytuacjach, gdy spadek składa się głównie z wierzytelności pieniężnych.
• Wykazanie przymiotu spadkobiercy (art. 1027 KC) wystarczy do dochodzenia udziału, co nie wymaga zgody innych spadkobierców.

Ten pogląd był szeroko akceptowany w latach 60.–80. XX w. i częściowo w latach 2010., ale zaczął ustępować pod wpływem argumentów o integralności masy spadkowej.

Nowa linia orzecznicza: wierzytelności spadkowe nie ulegają podziałowi (art. 209 KC w zw. z art. 1035 KC)

Aktualnie przeważa pogląd, że wierzytelności spadkowe – nawet o świadczenia podzielne – nie dzielą się automatycznie ex lege. Zamiast art. 379 § 1 KC, stosuje się odpowiednio przepisy o współwłasności (art. 1035 KC), w tym art. 209 KC, co pozwala każdemu spadkobiercy dochodzić całej wierzytelności jako czynności zachowawczej. Ten kierunek, czasem nazywany “szczecińskim” ze względu na orzeczenia SA w Szczecinie, podkreśla jedność spadku jako wyodrębnionej masy majątkowej.

Omówienie argumentacji o niepodzielności na bazie wyjaśnień SN w postanowieniu z 13 stycznia 2023 r., I CSK 3343/22:

SN wprost odrzuca starszy nurt “dzielący”, stwierdzając, że wierzytelność spadkowa jest objęta wspólnością majątku spadkowego (art. 1035 KC) i podlega reżimowi traktującemu masę spadkową jako całość. Art. 379 § 1 KC nie ma zastosowania, bo podział ex lege prowadziłby do wyeliminowania wspólności w odniesieniu do wierzytelności podzielnych.

Argumenty o integralności masy spadkowej przed działem spadku:

• Gdyby wierzytelność dzieliła się automatycznie, jej część weszłaby do majątku osobistego spadkobiercy, co umożliwiłoby wierzycielom osobistym egzekucję bez tytułu przeciwko wszystkim spadkobiercom – sprzeczne z art. 779 § 1 KPC.
• Jeśli spadek składa się wyłącznie z wierzytelności, podział ex lege czyniłby dział spadku zbędnym, co zakłócałoby odpowiedzialność za długi spadkowe (zmieniającą się po dziale).
• Przepisy o zarządcy spadku i wykonawcy testamentu zakładają spadek jako wyodrębnioną całość, co wyklucza automatyczny podział.
• SN podkreśla, że dochodzenie całej wierzytelności to czynność zachowawcza (art. 209 KC), analogiczna do solidarności wierzycieli (art. 367 KC), z wewnętrznym rozliczeniem między spadkobiercami po uzyskaniu świadczenia.

Inne kluczowe orzeczenia nowszej linii:

Wyrok Sądu Najwyższego – Izba Cywilna z 2017-06-27 II CSK 15/17: 

„Spadkobiercy, przed działem spadku, przysługuje samodzielna legitymacja do dochodzenia całej wierzytelności.”

Z uzasadnienia: „W literaturze aktualnie przeważa pogląd wykluczający możliwość stosowania zasady wyrażonej w art. 379 § 1 KC do wierzytelności spadkowych, w konsekwencji podstawę dochodzenia wspólnej wierzytelności spadkowej stanowi art. 209 KC. Na uzasadnienie tego stanowiska wskazuje się to, że przepis art. 1035 KC i wyrażona w nim zasada, zgodnie z którą do wspólności majątku spadkowego stosuje się odpowiednio przepisy o współwłasności, odnosi się do całego majątku spadkowego, bez żadnych wyjątków. Gdyby wierzytelność spadkowa z mocy prawa miała ulec podziałowi, wówczas część przypadająca danemu spadkobiercy weszłaby do jego majątku osobistego, w konsekwencji jego wierzyciel osobisty mógłby z niej się zaspokoić bez potrzeby uzyskania tytułu egzekucyjnego przeciwko wszystkim spadkobiercom, to zaś pozostawałoby w sprzeczności z art. 779 § 1 KPC.

Ponadto w sytuacji, gdy spadek stanowią wyłącznie wierzytelności, zbędny byłby dział spadku i nie wiadomo jak wówczas miałaby przedstawiać się odpowiedzialność współspadkobierców za długi spadkowe, której charakter zmienia się z działem spadku. Przeciwko tezie o podzielności z mocy prawa wierzytelności spadkowych przemawiają przepisy dotyczące zarządcy i wykonawcy testamentu, zakładające funkcjonowanie spadku jako pewnej wyodrębnionej całości.”

Wyrok Sądu Najwyższego – Izba Cywilna z 2022-03-16 II CSKP 206/22: 

„Wierzytelność, która wchodzi w skład spadku, jako taka jest objęta wspólnością majątku spadkowego (art. 1035 KC) i podlega reżimowi prawnemu traktującemu ów majątek jako pewną całość. Dlatego też, do wierzytelności takiej nie ma zastosowania art. 379 § 1 KC. Do czasu działu spadku dochodzona przez powódkę wierzytelność nie może ulec podziałowi.”

Wyrok Sądu Apelacyjnego w Katowicach – III Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych z 2021-06-30 III APa 19/20: 

„Zadośćuczynienie stanowiące podzielną wierzytelność spadkową, która nie ulega podziałowi w myśl art. 379 § 1 KC, może być dochodzone w całości przez każdego ze współspadkobierców.”

Wyrok Sądu Apelacyjnego w Szczecinie – I Wydział Cywilny z 2020-11-10 I ACa 447/20: 

„Należy uznać, że wierzytelność spadkowa, której odpowiada podzielne świadczenie dłużnika, nie ulega podziałowi w myśl art. 379 § 1 KC i może być dochodzona w całości przez każdego ze współspadkobierców na podstawie art. 209 KC w zw. z art. 1035 KC. Pogląd przeciwny prowadziłby do wyeliminowania wspólności majątku spadkowego w odniesieniu do wierzytelności, których przedmiotem są świadczenia podzielne, co wydaje się sprzeczne z treścią art. 1035 KC, z której wynika, że wierzytelności o świadczenia podzielne również objęte są wspólnością majątku spadkowego, co sprawia, iż wierzytelność zachowuje pierwotny kształt i jest nadal jednolita. Stąd też dochodzenie wierzytelności powinno być traktowane jako czynność zachowawcza i opierać się na art. 209 KC.”

Wyrok Sądu Apelacyjnego w Białymstoku – II Wydział Karny z 2020-09-24 II AKa 251/19: 

„Składnik majątku spadkowego, nawet jeśli jest nim wierzytelność, stanowi wspólne prawo w rozumieniu art. 1035 KC i ma do niego odpowiednie zastosowanie art. 209 KC. Należy podzielić pogląd wykluczający możliwość stosowania zasady wyrażonej w art. 379 § 1 KC do wierzytelności spadkowych. W konsekwencji podstawę dochodzenia wspólnej wierzytelności spadkowej stanowi art. 209 KC. Przepis art. 1035 KC i wyrażona w nim zasada, zgodnie z którą do wspólności majątku spadkowego stosuje się odpowiednio przepisy o współwłasności, odnosi się do całego majątku spadkowego, bez żadnych wyjątków. Możliwe jest dochodzenie wierzytelności spadkowej przez analogię do przepisów dotyczących solidarności wierzycieli. Dlatego też należy przyjąć, że spadkobiercy, przed działem spadku, przysługuje samodzielna legitymacja do dochodzenia całej wierzytelności.”

Ta linia zyskała na sile po 2017 r., podkreślając ochronę integralności spadku i praktyczną efektywność (jeden spadkobierca może działać za wszystkich).

Pogląd w apelacji warszawskiej

W apelacji warszawskiej starsze orzeczenia (lata 2015–2017) częściej akceptowały model “dzielący” (art. 379 § 1 KC), pozwalając spadkobiercom dochodzić jedynie swojego udziału:

• Wyrok SA w Warszawie z 16 grudnia 2016 r., VI ACa 1211/15: Zarzut niezastosowania art. 209 KC; konkluzje skłaniają się ku dochodzeniu części odpowiadającej udziałowi.
• Wyrok SA w Warszawie z 9 marca 2017 r., I ACa 58/16: Rozumowanie oparte o podzielność świadczenia z art. 379 § 1 KC, dopuszczające dochodzenie “swojej” części.
• Wyrok SO w Warszawie z 3 lutego 2017 r., V Ca 919/16: Analogicznie, spadkobierca może dochodzić udziału.

Jednak trend nowszy (po 2017 r.) jest zbieżny z linią SN: brak podziału ex lege, stosowanie art. 209 KC w zw. z art. 1035 KC. Sądy okręgowe i apelacyjne w Warszawie coraz częściej powołują się na wyroki SN jak II CSK 15/17 czy II CSKP 206/22. Natomiast bezpośrednie orzeczenia “przecinające” dawną linię są rzadziej publikowane. W orzeczeniu II CSKP 206/22 Sąd Najwyższy dodatkowo wskazał, że: Podstawą legitymacji jednego ze spadkobierców do dochodzenia całej wierzytelności spadkowej jest jednak przede wszystkim art. 381 § 1 KC, za czym rzeczywiście może przemawiać to, iż do czasu działu spadku wierzytelność tę należy traktować jako niepodzielną. Aktualny standard argumentacyjny wspiera dochodzenie całości, co wynika z praktyki sądowej i ujednolicenia orzecznictwa.

Wniosek praktyczny

Dziś powszechniejsze – zwłaszcza po wyrokach SN z lat 2017, 2022 i 2023 – jest stanowisko, że spadkobierca może samodzielnie pozywać o całą wierzytelność spadkową jako czynność zachowawczą. Stanowi o tym art. 209 KC w zw. z art. 1035 KC ew. art. 381 § 1 KC, nawet jeśli świadczenie jest podzielne. Uzyskane środki rozlicza się wewnętrznie między spadkobiercami po dziale spadku. To rozwiązanie chroni integralność masy spadkowej i ułatwia egzekucję. W apelacji warszawskiej starsze orzeczenia wspierały “dzielenie”, ale aktualna praktyka alignuje się z SN.

Jeśli jesteś spadkobiercą, rozważ dochodzenie całości – skonsultuj z prawnikiem, by uniknąć zarzutów braku legitymacji. Pamiętaj, że przed działem spadku wierzytelność pozostaje jednolita, co zapobiega chaosowi w egzekucji.

Marcin Budziak, radca prawny