orzeczenia w sprawach spadkowych

Orzeczenia spadkowe – praktyczne wyjaśnienia i przegląd orzecznictwa

Wstęp

Niniejszy materiał to praktyczny przegląd istotnych orzeczeń Sądu Najwyższego oraz sądów powszechnych w sprawach spadkowych, o zachowek, działy spadku, podziały majątku wspólnego po rozwodzie oraz rozliczenia między współspadkobiercami i byłymi małżonkami. Ma on charakter „roboczego kompendium”, które można wykorzystywać przy sporządzaniu pozwów, wniosków o dział spadku, odpowiedzi na pozew oraz przy planowaniu strategii procesowej.

Dla porządku materiał został podzielony na bloki tematyczne:

  • komu przysługuje zachowek i jak go obliczać,
  • zachowek a darowizny, zapisy i fundacje rodzinne,
  • czy i kiedy można ograniczyć lub „obronić się” przed zachowkiem,
  • nieważność testamentu, testament ustny i wydziedziczenie,
  • dział spadku, podział majątku wspólnego i rozliczenia nakładów,
  • kredyt hipoteczny przy podziale majątku, roszczenia regresowe i wynagrodzenie za korzystanie z rzeczy wspólnej,
  • prekluzja roszczeń z art. 618 § 3 KPC i wybrane zagadnienia proceduralne.

W tekście podlinkowane są także nasze artykuły pogłębiające poszczególne zagadnienia (m.in. Zachowek – artykuły praktyczne, kiedy darowiznę doliczać do spadku, od kogo dochodzić zapłaty zachowku, wydziedziczenie i przebaczenie, ograniczenie odpowiedzialności spadkobiercy za zapisy).

1. Zachowek – komu przysługuje i jak go obliczyć?

Podstawowe zasady zachowku (krąg uprawnionych, wysokość ułamka, sposób obliczania substratu) omówione są szerzej w artykule Zachowek – artykuły praktyczne. Poniżej wybrane orzeczenia porządkują najważniejsze kwestie.

  • Uchwała Sądu Najwyższego z 13 kwietnia 2023 r., III CZP 125/22 – SN przyjął, że roszczenie o zachowek co do zasady podlega dziedziczeniu, ale dziedziczyć je mogą tylko osoby, które same należą do kręgu uprawnionych po pierwszym spadkodawcy; w praktyce ma kluczowe znaczenie przy prowadzeniu spraw, w których uprawniony do zachowku zmarł w toku postępowania, a w jego miejsce wchodzą spadkobiercy.
  • Uchwała Sądu Najwyższego z 8 września 2021 r., III CZP 7/21 – SN doprecyzował sposób ochrony zachowku, gdy w skład spadku wchodzi przedsiębiorstwo albo gospodarstwo rolne; uchwała podkreśla, że odpowiedzialność spadkobiercy za zachowek powinna pozostawać w proporcji do otrzymanego udziału oraz do wartości przejętego składnika, co w praktyce jest niezbędne przy pozwach o zachowek, gdy dziedziczone jest przedsiębiorstwo.
  • Wyrok Sądu Najwyższego z 26 kwietnia 2018 r., I CSK 382/17 – SN wyjaśnił, że termin wymagalności roszczenia o zachowek określa art. 455 KC (świadczenie niezwłocznie po wezwaniu), a stan opóźnienia – i bieg odsetek – co do zasady powstaje przed wydaniem wyroku; orzeczenie przydatne przy formułowaniu żądania odsetek i odpieraniu zarzutów pozwanych co do daty ich naliczania.
  • Wyrok Sądu Apelacyjnego w Poznaniu z 11 lipca 2019 r., I ACa 1080/18 – sąd potwierdził, że w procesie o zachowek sąd samodzielnie ustala stan i wartość spadku (w tym udziały w majątku wspólnym małżonków), bez konieczności uprzedniego działu spadku lub podziału majątku dorobkowego; w praktyce pozwala to prowadzić „czysty” proces o zachowek bez czekania na rozstrzygnięcia działowe.

W tle tych orzeczeń pozostaje zasada, że roszczenie o zachowek ma charakter pieniężny, a jego wysokość zależy od należycie ustalonego substratu (aktywa powiększone m.in. o darowizny i zapisy windykacyjne). Szerzej kwestie te omawiamy w artykułach kiedy darowiznę doliczać do spadku oraz Od kogo dochodzić zapłaty zachowku?.

2. Zachowek a darowizny doliczane do spadku (art. 993 KC) i zapis windykacyjny

Zgodnie z art. 993 KC do spadku dolicza się – na potrzeby obliczenia zachowku – określone darowizny oraz zapisy windykacyjne. Katalog wyjątków (darowizny drobne, bardzo dawne darowizny na rzecz osób spoza kręgu uprawnionych) oraz specyficzne zasady dla zstępnych i małżonka szczegółowo wyjaśniamy w artykule Zachowek a darowizna – kiedy darowiznę doliczać do spadku?.

  • Wyrok Sądu Apelacyjnego w Poznaniu z 11 lipca 2019 r., I ACa 1080/18 – poza wątkiem procesowym, sąd wskazał, że przy ustalaniu substratu zachowku sąd ma obowiązek samodzielnie zbadać, jakie darowizny spadkodawca czynił na rzecz stron, i w razie potrzeby uzupełnić postępowanie dowodowe; w praktyce chroni to uprawnionego przed nadmiernym formalizmem co do inicjatywy dowodowej.
  • Orzecznictwo Sądu Najwyższego dotyczące art. 993 KC (utrwalona linia) – SN konsekwentnie przyjmuje, że darowizny uczynione na rzecz spadkobierców lub osób uprawnionych do zachowku dolicza się do substratu niezależnie od upływu 10 lat, natomiast ograniczenie czasowe dotyczy tylko darowizn na rzecz osób obcych; w praktyce oznacza to, że „stare” darowizny na rzecz dzieci czy małżonka zasadniczo nie „przedawniają się” na potrzeby zachowku.

W przypadku zapisu windykacyjnego zastosowanie znajduje art. 1000 KC: gdy uprawniony nie może uzyskać pełnego zachowku od spadkobiercy, może kierować roszczenie do zapisobiercy windykacyjnego – w granicach jego wzbogacenia. Praktyczne problemy związane z zapisem windykacyjnym omawiamy w odrębnym tekście ograniczenie odpowiedzialności spadkobiercy za zapisy.

  • Wyrok Sądu Apelacyjnego w Poznaniu z 11 lipca 2019 r., I ACa 1080/18 – sąd podkreślił, że zapis zwykły i polecenie co do zasady nie obniżają substratu zachowku; w razie kolizji zachowku z zapisami pierwszeństwo ma zachowek, a zapisy mogą zostać odpowiednio zmniejszone, co ma istotne znaczenie przy formułowaniu żądań w pozwie.

3. Czy można nie zapłacić zachowku? – art. 5 KC i ograniczenie roszczenia

Przepisy o zachowku nie zawierają wprost „klauzuli miarkującej”, ale w orzecznictwie dopuszcza się wyjątkowe ograniczanie roszczenia z powołaniem na zasady współżycia społecznego (art. 5 KC) oraz instrumenty wprost przewidziane w art. 997–1001 KC (odroczenie, raty, obniżenie).

  • Wyrok Sądu Najwyższego z 26 kwietnia 2018 r., I CSK 382/17 – SN akcentuje, że co do zasady zachowek powinien być zasądzany w pełnej wysokości, a do art. 5 KC można sięgać ostrożnie i wyjątkowo, po wszechstronnym wyważeniu interesów uprawnionego i zobowiązanego; orzeczenie jest dobrym punktem odniesienia przy odpieraniu prób „automatycznego” obniżania zachowku przez pozwanych.
  • Wyrok Sądu Apelacyjnego w Poznaniu z 11 lipca 2019 r., I ACa 1080/18 – sąd wskazał, że sama konieczność sprzedaży składnika majątku przez zobowiązanego nie przesądza o możliwości zastosowania art. 320 KPC (rozłożenie na raty) ani art. 5 KC; w praktyce ogranicza to „łatwe” żądania rat i obniżenia zachowku przy dużych, ale jednocześnie wartościowych majątkach.

Odroczenie terminu płatności, rozłożenie na raty lub obniżenie zachowku sąd może zastosować na podstawie art. 997–1001 KC, gdy przemawia za tym szczególnie trudna sytuacja zobowiązanego; typowy pakiet argumentów obejmuje brak płynnych środków, konieczność utrzymania przedsiębiorstwa rodzinnego oraz bardzo dobrą sytuację majątkową uprawnionego.

4. Jak skutecznie podważyć testament? (art. 945 KC)

Nieważność testamentu może wynikać z braku świadomości lub swobody testatora, błędu, groźby lub naruszenia formy (art. 945 KC). Szczegółowe omówienie podstaw nieważności i strategii dowodowej znajduje się w naszych artykułach poświęconych kwestionowaniu testamentów, w tym testamentów osób z zaburzeniami psychicznymi i demencją.

  • Orzecznictwo Sądu Najwyższego dotyczące art. 945 KC – SN wielokrotnie podkreślał, że nieważność testamentu z powodu braku świadomości lub swobody wymaga wykazania, że w chwili sporządzania testamentu testator nie rozumiał znaczenia swojego działania lub nie mógł kierować swoim postępowaniem; w praktyce przesądza to o konieczności sięgania po obszerne dowody z opinii biegłych (psychiatra, neurolog, psycholog).
  • Wybrane wyroki SN w sprawach testamentów holograficznych – w orzecznictwie akcentuje się m.in., że podpis testatora musi być złożony w taki sposób, aby umożliwić identyfikację osoby testującego, a samo wymienienie imienia i nazwiska w treści nie zawsze wystarcza do uznania wymogu podpisu za spełniony; w praktyce pozwala to podnosić zarzuty nieważności, gdy testament jest sporządzony „na kartce” w sposób niejednoznaczny.

Więcej o nieważności testamentu (w tym o błędzie i groźbie) omawiamy na przykładach procesowych w artykułach kancelarii adresowanych do osób kwestionujących rozporządzenia majątkiem dokonane przez osoby w podeszłym wieku lub z zaburzeniami pamięci.

5. Testament ustny i wydziedziczenie

5.1. Testament ustny (art. 952 KC)

Testament ustny jest formą wyjątkową, dopuszczalną jedynie w razie obawy rychłej śmierci lub w sytuacjach szczególnych. Orzecznictwo bardzo rygorystycznie podchodzi do przesłanek jego ważności.

  • Orzecznictwo Sądu Najwyższego dotyczące art. 952 KC – SN akcentuje, że obawa śmierci musi mieć charakter obiektywny, a nie jedynie subiektywne przekonanie testatora; ponadto wymogi co do liczby świadków oraz sposobu późniejszego stwierdzenia treści testamentu muszą być ściśle dochowane; w praktyce większość kwestionowanych testamentów ustnych okazuje się nieważna.

5.2. Wydziedziczenie (art. 1008 KC)

Wydziedziczenie to jedyny sposób pozbawienia uprawnionego prawa do zachowku. Wymaga wskazania w testamencie ustawowej przyczyny (art. 1008 KC) i jej skonkretyzowania. Szczegółowo omawiamy to w artykule wydziedziczenie i przebaczenie.

  • Wyrok Sądu Najwyższego z 15 maja 2013 r., III CSK 302/12 – SN podkreślił, że wydziedziczenie jest skuteczne tylko przy rzeczywistym zaistnieniu wskazanej w testamencie przesłanki z art. 1008 KC; w procesie o zachowek sąd bada, czy opisane zachowania faktycznie miały miejsce i czy były na tyle poważne, by uzasadniać pozbawienie zachowku; w praktyce daje to uprawnionym szeroką przestrzeń do podważania wydziedziczeń opartych na ogólnikowych zarzutach.
  • Wyrok Sądu Apelacyjnego w Krakowie z 12 września 2018 r., I ACa 317/17 – sąd wskazał, że posłużenie się wyłącznie ogólnym zwrotem ustawowym (np. „uporczywe postępowanie w sposób sprzeczny z zasadami współżycia społecznego”) bez opisania konkretnych zachowań uprawnionego czyni wydziedziczenie nieskutecznym; w praktyce jest to jedna z podstawowych linii obrony w procesach o zachowek połączonych z kwestionowaniem wydziedziczenia.

6. Dział spadku, rozliczenie nakładów i podział majątku wspólnego

6.1. Nierówny podział majątku wspólnego – art. 43 § 2 KRO

  • Postanowienie Sądu Najwyższego z 4 czerwca 2019 r., V CSK 581/18 – SN podkreślił, że ustalenie nierównych udziałów wymaga łącznie: istotnej i wyraźnej różnicy w przyczynieniu się małżonków do powstania majątku wspólnego oraz istnienia ważnych powodów ocenianych przez pryzmat zasad współżycia społecznego; w praktyce orzeczenie ustawia „wysoką poprzeczkę” dla żądań ustalenia nierównych udziałów, ograniczając je do sytuacji naprawdę skrajnych.

Orzeczenie to jest szczególnie przydatne przy odpieraniu wniosków o nierówny podział majątku opartych wyłącznie na zarzucie „braku zaangażowania” drugiego małżonka, bez twardych danych ekonomicznych i bez wykazania ważnych powodów.

6.2. Rozliczenie nakładów między majątkiem wspólnym a osobistym (art. 45 KRO)

  • Postanowienie Sądu Najwyższego z 8 lutego 2024 r., I CSK 3981/23 – SN wskazał, że roszczenie o rozliczenie nakładów z majątku osobistego na majątek wspólny musi zostać zgłoszone w sposób precyzyjny i niebudzący wątpliwości (jak w pozwie); sąd nie działa w tym zakresie z urzędu; w praktyce oznacza to konieczność bardzo starannego sformułowania żądań i wskazania konkretnych kwot oraz podstawy rozliczenia.
  • Wyrok Sądu Apelacyjnego w Poznaniu z 17 lutego 2021 r., I ACa 1026/19 – sąd stwierdził, że co do zasady roszczenia z tytułu nakładów z majątku osobistego jednego małżonka na majątek osobisty drugiego powinny być dochodzone w procesie (na podstawie KC), a nie w postępowaniu o podział majątku na podstawie przepisów KRO; w praktyce rozgranicza to, które roszczenia „wpuszczać” do postępowania działowego, a które kierować do odrębnego pozwu.

6.3. Podział majątku a kredyt hipoteczny – ustalanie wartości nieruchomości

  • Postanowienie Sądu Najwyższego z 11 sierpnia 2021 r., V CSKP 131/21 – SN przyjął, że w sprawie o podział majątku wspólnego, gdy w skład majątku wchodzi nieruchomość obciążona hipoteką zabezpieczającą kredyt, przy ustalaniu wartości nieruchomości co do zasady pomija się wartość obciążenia, chyba że zachodzą szczególne powody, by ją uwzględnić; orzeczenie to jest podstawowym punktem odniesienia przy ustalaniu wartości mieszkania lub domu obciążonego kredytem.
  • Wyrok Sądu Apelacyjnego w Szczecinie z 5 lutego 2021 r., I ACa 472/20 – SA potwierdził linię orzeczniczą SN, wskazując wprost, że co do zasady pomija się dług zabezpieczony hipoteką przy określaniu wartości dzielonej nieruchomości; w praktyce użyteczny „backup” przy sporach o to, czy wartość kredytu ma być odejmowana.
  • Postanowienie Sądu Najwyższego z 11 grudnia 2020 r., V CSK 41/19 – SN ponownie potwierdził, że wartość nieruchomości obciążonej hipoteką ustala się bez potrącania kwoty zadłużenia, z zastrzeżeniem wyjątkowych okoliczności; warto powoływać je łącznie z V CSKP 131/21, budując spójny argument dla sądu rejonowego.
  • Postanowienie Sądu Najwyższego z 19 września 2019 r., II CSK 88/18 – SN zaakcentował, że fakt zakończenia postępowania o podział majątku nie zamyka drogi do późniejszego dochodzenia regresu za spłacony kredyt; w praktyce pozwala to oddzielić problem wartości nieruchomości od późniejszych rozliczeń między byłymi małżonkami z tytułu spłaty zadłużenia.
  • Postanowienie Sądu Najwyższego z 12 lipca 2019 r., I CSK 713/17 – SN podkreślił, że przyznanie jednemu małżonkowi nieruchomości obciążonej hipoteką nie zmienia faktu, iż oboje nadal pozostają dłużnikami wobec banku; ewentualny regres za spłacony kredyt podlega rozliczeniu na podstawie art. 376 KC, a nie w trybie art. 618 KPC; orzeczenie ważne przy konstruowaniu roszczeń regresowych po podziale majątku.

6.4. Roszczenia przy zniesieniu współwłasności – art. 618 § 1 KPC

  • Wyrok Sądu Apelacyjnego w Krakowie z 13 stycznia 2022 r., I ACa 528/20 – sąd wyjaśnił, że celem art. 618 KPC jest kompleksowe rozliczenie współwłaścicieli (współspadkobierców, byłych małżonków) w jednym postępowaniu działowym, obejmującym także spory wynikające z posiadania rzeczy i roszczenia z art. 224–225 KC; w praktyce uzasadnia to „wciąganie” do działu roszczeń o pożytki, pogorszenie rzeczy czy wynagrodzenie za korzystanie ponad udział.
  • Postanowienie Sądu Najwyższego z 28 kwietnia 2021 r., III CZ 6/21 – SN wskazał, że jeśli w postępowaniu o zniesienie współwłasności lub dział spadku występują uchybienia mogące rzutować na sposób podziału i rozliczeń, sąd odwoławczy może uchylić postanowienie w całości niezależnie od zakresu zaskarżenia; przydatne przy formułowaniu zarzutów apelacyjnych w sprawach działowych „obciążonych” wieloma roszczeniami pobocznymi.
  • Postanowienie Sądu Najwyższego z 28 kwietnia 2021 r., II CSKP 41/21 – SN potwierdził, że podstawą materialnoprawną rozliczeń nakładów na rzecz wspólną jest art. 207 KC, a w ramach art. 618 § 1 KPC można rozliczać zarówno wydatki, jak i nakłady na rzecz wspólną; w praktyce przydatne przy porządkowaniu, które wydatki kwalifikować jako „nakłady na rzecz”, a które jako odrębne roszczenia.

6.5. Wynagrodzenie za korzystanie z rzeczy wspólnej i prekluzja roszczeń (art. 618 § 3 KPC)

  • Postanowienie Sądu Rejonowego w Piszu z 18 września 2019 r., I Ns 239/18 – sąd uznał, że małżonek korzystający wyłącznie z lokalu wchodzącego w skład majątku wspólnego i pobierający z niego pożytki nie może skutecznie domagać się od drugiego małżonka rozliczenia kosztów utrzymania tego lokalu; orzeczenie ma walor praktyczny przy odpieraniu roszczeń o „dopłaty do opłat”, gdy jeden ze współwłaścicieli sam zajmuje lokal.
  • Postanowienie Sądu Najwyższego z 4 czerwca 2019 r., V CSK 581/18 – poza wątkiem nierównych udziałów, SN podkreślił, że art. 618 § 3 KPC nie wyłącza dochodzenia między małżonkami roszczeń o zwrot spłaconych długów zabezpieczonych hipoteką po prawomocnym podziale; w praktyce otwiera to drogę do odrębnego dochodzenia regresu po zakończeniu postępowania działowego.

6.6. Spłata wspólnych zobowiązań – regres między małżonkami / współspadkobiercami

  • Postanowienie Sądu Najwyższego z 29 października 2021 r., II CSK 170/21 – SN wskazał, że spłata wspólnego długu po ustaniu wspólności majątkowej, ale przed podziałem, nie jest rozliczana jako „wydatek na rzecz wspólną” na podstawie art. 618 § 3 KPC, lecz w ramach podziału majątku (art. 686 i 567 § 3 KPC); orzeczenie kluczowe przy kwalifikacji roszczeń o zwrot rat kredytu zapłaconych po rozwodzie, a przed podziałem.
  • Postanowienie Sądu Najwyższego z 12 lipca 2019 r., I CSK 713/17 – jak wskazano wyżej, SN potwierdził, że małżonek, który po podziale spłaca kredyt hipoteczny, może żądać regresu na podstawie art. 376 KC; w praktyce warto łącznie powoływać II CSK 170/21 oraz I CSK 713/17, budując konstrukcję roszczenia regresowego.

6.7. Procedura cywilna w sprawach spadkowych i podziałach (wybrane tezy)

  • Postanowienie Sądu Najwyższego z 6 lutego 2020 r., IV CSK 428/19 – SN wskazał, że sąd nie jest związany wnioskiem uczestników co do sposobu podziału majątku wspólnego, działu spadku i zniesienia współwłasności; wybór sposobu podziału zależy od całokształtu okoliczności i dowodów istniejących na dzień orzekania; w praktyce ogranicza to skuteczność zarzutów apelacyjnych opartych wyłącznie na tym, że sąd „nie poszedł za wnioskiem” strony.
  • Postanowienie Sądu Najwyższego z 10 października 2019 r., II CSK 772/18 – SN dopuścił możliwość wydania postanowienia wstępnego w sprawie o podział majątku wspólnego, rozstrzygającego spór co do tego, czy dany składnik wchodzi w skład majątku; w praktyce przydatne, gdy kluczowy spór dotyczy „przynależności” nieruchomości lub udziałów w spółce.
  • Postanowienie Sądu Najwyższego z 6 czerwca 2019 r., II CSK 680/17 – SN wyjaśnił, że podział majątku wspólnego obejmuje zasadniczo tylko aktywa, nie zaś pasywa (długi), przy czym można rozliczyć długi spłacone między ustaniem wspólności a podziałem (art. 686 KPC); orzeczenie porządkuje, co można rozliczać w jednym postępowaniu działowym.
  • Postanowienie Sądu Najwyższego z 31 maja 2019 r., IV CSK 116/18 – SN uznał, że dopuszczalne jest ujawnienie i objęcie podziałem nowych składników majątkowych także na etapie apelacji, jeśli ich nieujawnienie wynikało z zaniedbań sądu pierwszej instancji w zakresie postępowania dowodowego; w praktyce umożliwia to „naprawienie” błędów sądu pierwszej instancji w drugiej instancji.

7. Gdzie szukać orzeczeń i pogłębionej analizy?

Pełne teksty orzeczeń publikowane są w oficjalnej bazie Sądu Najwyższego oraz w systemie SAOS:

W naszych artykułach praktycznych (m.in. w dziale Zachowek, w tekstach o wydziedziczeniu, odpowiedzialności za zapisy i o doliczaniu darowizn do spadku) prezentujemy dodatkowe przykłady oraz szersze omówienia poszczególnych linii orzeczniczych.

8. Podsumowanie i kontakt z kancelarią

Powyższy przegląd nie wyczerpuje całego orzecznictwa, ale obejmuje najczęściej wykorzystywane w praktyce tezy dotyczące zachowku, działu spadku, podziału majątku wspólnego i rozliczeń między współspadkobiercami oraz byłymi małżonkami. Każde z orzeczeń można wykorzystać jako punkt wyjścia do argumentacji w konkretnej sprawie – zarówno po stronie powodowej, jak i pozwanej.

Jeżeli potrzebujesz indywidualnej analizy swojej sytuacji, reprezentacji w sprawie o zachowek, dział spadku lub podział majątku wspólnego, zapraszamy do kontaktu z naszą kancelarią spadkową w Warszawie.

Telefon: +48 693 445 280
E-mail: biuro@kancelaria-praga.pl

Autor: radca prawny – Marcin Budziak

UMÓW SPOTKANIE

Powiązane artykuły

Przewijanie do góry