nakład na spadek

Nakład na spadek to jedno z najczęściej pomijanych roszczeń w sprawach o dział spadku. Tymczasem to właśnie prawidłowe rozliczenie nakładów może w praktyce przesądzać o tym, czy dany współspadkobierca realnie „wychodzi na swoje”. W artykule wyjaśniam, jak krok po kroku przygotować roszczenie o nakład na spadek, jakie dowody są potrzebne oraz jak sąd rozlicza takie żądania.

Podstawą prawną jest art. 686 Kodeksu postępowania cywilnego, zgodnie z którym w postępowaniu działowym sąd rozstrzyga m.in. o wzajemnych roszczeniach współspadkobierców z tytułu poczynionych na spadek nakładów. Sąd nie bada ich jednak z urzędu – nakład na spadek musi zostać wyraźnie zgłoszony przez współspadkobiercę (z podaniem kwoty, podstawy faktycznej i dowodów).

Nakład na spadek – co to jest i kiedy warto go zgłosić?

W języku prawnym i orzecznictwie pojęcie „nakładu” jest dość wąskie, podczas gdy w życiu codziennym nakłady mogą przyjmować bardzo różną postać. W dużym uproszczeniu nakład na spadek to wydatek poniesiony na rzecz wchodzącą do masy spadkowej po to, aby:

  • utrzymać ją w stanie niepogorszonym,
  • ulepszyć ją (np. podnieść standard lokalu, zwiększyć jego wartość rynkową),
  • dostosować ją do nowych funkcji,
  • czy wreszcie nadać jej cechy odpowiadające indywidualnym upodobaniom osoby, która wydatek poniosła.

W praktyce będzie to więc np. remont generalny mieszkania po zmarłym, wymiana instalacji, wymiana okien, dobudowa garażu, modernizacja ogrzewania czy kosztowna aranżacja wnętrza. Każdy taki wydatek może stanowić nakład na spadek, o ile:

  • został poniesiony na przedmiot wchodzący w skład spadku (a nie na rzecz należącą do kogoś innego),
  • został sfinansowany przez współspadkobiercę (a nie przez samego spadkodawcę),
  • da się go wykazać dowodami (faktury, przelewy, zeznania świadków).

Rodzaje nakładów na spadek: konieczne, użyteczne, zbytkowne

Kodeks cywilny w art. 226 rozróżnia:

  • nakłady konieczne – niezbędne, by rzecz nadawała się do normalnego używania (np. bieżące i kapitalne remonty, naprawy, konserwacje, podatki od nieruchomości, opłaty za obowiązkowe ubezpieczenie),
  • inne nakłady, wśród których doktryna i orzecznictwo wyróżniają:
    • nakłady użyteczne – ulepszające rzecz, zwiększające jej wartość lub przydatność (np. wymiana podłóg na lepsze, montaż windy w budynku, ocieplenie domu),
    • nakłady zbytkowne – służące głównie zaspokojeniu gustu osoby czyniącej nakład (np. bardzo drogie materiały wykończeniowe, luksusowe dekoracje).

W praktyce, przygotowując roszczenie o nakład na spadek, trzeba każdą pozycję z faktur czy kosztorysu przypisać do jednej z powyższych kategorii. W toku działu spadku będzie miało znaczenie, czy dany wydatek był konieczny, użyteczny czy zbytkowny.

Sąd Najwyższy podkreśla, że nakłady konieczne to takie, które obiektywnie zapewniają normalne korzystanie z rzeczy i które musiałby ponieść sam właściciel, gdyby rzecz posiadał. Natomiast nakłady użyteczne i zbytkowne traktowane są jako „inne nakłady”, przy czym:

  • nakład użyteczny zwiększa wartość rzeczy lub ułatwia korzystanie z niej,
  • nakład zbytkowny zaspokaja głównie estetyczne czy prestiżowe potrzeby posiadacza.

Takie rozumienie przyjął m.in. Sąd Najwyższy w wyroku z 15 kwietnia 2021 r., I CSKP 83/21.

Jakie nakłady na spadek rozliczamy w dziale spadku (art. 686 KPC)?

Art. 686 KPC nie wprowadza wprost ograniczeń co do rodzaju nakładów. Oznacza to, że w sprawie o dział spadku można co do zasady żądać rozliczenia każdego nakładu na spadek – zarówno koniecznego, jak i użytecznego, a w określonych sytuacjach także zbytkownego.

W praktyce:

  • nakłady konieczne i użyteczne powinny zostać rozliczone wprost na podstawie art. 686 KPC w zw. z art. 226 KC,
  • co do nakładów zbytkownych – sąd każdorazowo ocenia ich charakter i wpływ na wartość rzeczy:
    • jeżeli są czysto zbytkowne, może odmówić ich rozliczenia,
    • jeżeli jednak jednocześnie zwiększają wartość rzeczy lub jej użyteczność, można rozważać roszczenie z tytułu bezpodstawnego wzbogacenia (art. 405 KC).

Sąd Apelacyjny w Warszawie w wyroku z 28 lutego 2022 r., V ACa 510/19, wskazał, że wysokość roszczenia z tytułu nakładów dochodzonych w oparciu o art. 226 § 2 KC w zw. z art. 405 KC wyznacza kwota odpowiadająca wzrostowi wartości nieruchomości na dzień zwrotu rzeczy.

Kto może żądać rozliczenia nakładu na spadek?

Art. 686 KPC dotyczy wyłącznie roszczeń pomiędzy współspadkobiercami. Oznacza to, że:

  • w postępowaniu o dział spadku rozliczamy tylko nakłady poniesione na spadek przez współspadkobiercę,
  • nie można w tym trybie rozliczać nakładów poniesionych przez osobę trzecią,
  • nie rozliczamy też nakładów współspadkobiercy na rzecz, która nie należy do spadku.

Z kolei pojęcie „spadku” na gruncie art. 686 KPC należy rozumieć zgodnie z art. 922 KC – jako ogół praw i obowiązków majątkowych zmarłego przechodzących na spadkobierców. Spadek otwiera się z chwilą śmierci spadkodawcy (art. 924 KC), więc nakłady poczynione jeszcze za życia spadkodawcy co do zasady nie są „nakładami na spadek” w rozumieniu tego przepisu.

Sąd Okręgowy w Kielcach (II Ca 1207/15) zwrócił uwagę, że w postępowaniu działowym nie mogą być dochodzone między współspadkobiercami inne roszczenia niż te z art. 686 KPC – w szczególności nie rozliczamy w tym trybie kosztów utrzymania i leczenia spadkodawcy czy sprawowania nad nim opieki. Takie roszczenia mogą być dochodzone w odrębnym procesie.

Nakład na spadek a wydatki na rzecz – dlaczego to rozróżnienie jest ważne?

Współspadkobiercy ponoszą wydatki i ciężary związane z rzeczą wspólną co do zasady proporcjonalnie do udziałów. Każdy, kto zapłacił „ponad swój udział”, może domagać się zwrotu od pozostałych. Dotyczy to m.in.:

  • opłat na rzecz wspólnoty lub spółdzielni mieszkaniowej (zaliczki eksploatacyjne),
  • podatku od nieruchomości,
  • składek na fundusz remontowy.

Te wydatki często w języku potocznym nazywa się „nakładami koniecznymi”, ale z punktu widzenia art. 226 KC nie zawsze nimi są. Nakład na spadek to wydatek, który realnie „tkwi w rzeczy” (remont, modernizacja). Natomiast część opłat (szczególnie eksploatacyjnych) dotyczy raczej bieżącego używania i nie zwiększa wartości rzeczy.

W praktyce:

  • wydatki na rzecz wspólną – obciążają współwłaścicieli (współspadkobierców) stosownie do udziałów i mogą być rozliczane jako odrębne roszczenie z art. 686 KPC (pożytki i inne przychody / ciężary),
  • nakład na spadek – będzie rozliczony osobno, jako roszczenie o zwrot nakładu (koniecznego, użytecznego, ewentualnie zbytkownego).

Ważne: koszty mediów (prąd, woda, gaz) co do zasady ponosi ten, kto je rzeczywiście zużywa. Zwykle nie będzie to nakład na spadek, lecz koszt własnego korzystania z lokalu.

Rozliczenie nakładów w dziale spadku – komu przypadnie przedmiot z nakładem?

Ostateczny sposób rozliczenia nakładu na spadek zależy od tego, komu w dziale spadku przypadnie rzecz, na którą nakład został poczyniony.

1. Przedmiot z nakładem otrzymuje współspadkobierca, który nakład poniósł

Jeżeli sąd przyznaje rzecz temu współspadkobiercy, który wcześniej poniósł na nią nakład, zasadniczo nie ma potrzeby „dopłacania” mu za ten nakład ze strony pozostałych spadkobierców. W praktyce:

  • sąd powinien wycenić składnik majątkowy tak, jakby nakładu nie było – czyli przypisać go do schedy w wartości „bez nakładu”,
  • w ten sposób osoba czyniąca nakład otrzymuje rzecz z ulepszeniem, ale bez dodatkowych spłat z tego tytułu od innych.

Oczywiście rozwiązanie to bywa modyfikowane – np. gdy nakład na spadek był wyjątkowo wysoki, a rzecz trafia do współspadkobiercy tylko częściowo uczestniczącego w finansowaniu. Co do zasady jednak taki model jest najprostszy i najczęściej stosowany.

2. Przedmiot z nakładem otrzymuje współspadkobierca, który nakładu nie poniósł

Jeżeli lokal lub inny składnik z ulepszeniem zostaje przyznany osobie, która nie finansowała nakładu, pojawia się pytanie, czy i w jakim zakresie musi ona ten nakład rozliczyć. Może próbować bronić się twierdząc, że:

  • nakład nie był konieczny,
  • nakład był użyteczny, ale w praktyce korzystała z niego głównie osoba, która go dokonała,
  • nakład miał charakter zbytkowny, a ona nie ma zamiaru z niego korzystać,
  • nakład nie prowadzi do jej bezpodstawnego wzbogacenia.

Sąd powinien zbadać rzeczywisty wpływ nakładu na wartość rzeczy oraz na sytuację stron. Jeżeli przyjmie, że osoba otrzymująca lokal zostałaby bezpodstawnie wzbogacona kosztem współspadkobiercy, który sfinansował nakład, może zasądzić na jego rzecz odpowiednią kwotę (art. 226 § 2 KC w zw. z art. 405 KC).

Jak sąd ustala wartość nakładu na spadek – trzy koncepcje i dominujące stanowisko

W doktrynie wyróżnia się trzy sposoby ustalania wysokości roszczenia o zwrot nakładów:

  1. według stanu i według cen z chwili dokonania nakładu,
  2. według stanu z chwili dokonania nakładu i według cen z chwili rozliczenia,
  3. według stanu i według cen z chwili rozliczenia.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego dominuje rozwiązanie nr 2 – stan rzeczy z chwili dokonania nakładu, ceny z chwili rozliczenia. Oznacza to, że sąd ustala, jakie ulepszenia wprowadzono (stan z daty remontu), ale ich wartość przelicza według aktualnych cen rynkowych na dzień orzekania (uchwała SN z 16 grudnia 1980 r., III CZP 46/80; uchwała SN z 17 kwietnia 1989 r., III CZP 31/89).

Sąd Najwyższy w wyroku z 8 marca 2018 r., II CSK 354/17, zwrócił uwagę, że nie istnieje jeden uniwersalny model rozliczania nakładów – ich charakter (rzeczowy czy obligacyjny) należy każdorazowo oceniać w kontekście konkretnego stosunku prawnego. Co do zasady jednak, przy roszczeniach między współspadkobiercami i współwłaścicielami stosuje się wskazane wyżej podejście.

Wymagalność i przedawnienie roszczeń o nakład na spadek

Kwestię momentu, w którym roszczenie o zwrot nakładów staje się wymagalne, orzecznictwo ujmuje różnie – w zależności od rodzaju nakładu i stosunku prawnego. W uproszczeniu:

  • w odniesieniu do nakładów koniecznych na rzecz cudzą Sąd Najwyższy wskazywał, że roszczenie powstaje i staje się wymagalne z chwilą ich dokonania (wyrok z 23 marca 2007 r., V CSK 480/06),
  • jednocześnie w innym orzeczeniu SN podkreślono, że zwrot nakładów staje się wymagalny z chwilą wydania rzeczy właścicielowi (wyrok z 22 lutego 2010 r., IV CSK 436/09).

W sprawach działowych praktyczne znaczenie ma przede wszystkim to, że po prawomocnym zakończeniu działu spadku współspadkobiercy tracą możliwość dochodzenia roszczeń z art. 686 KPC, których wcześniej nie zgłosili. Dlatego wszystkie roszczenia o nakłady na spadek, pożytki, inne przychody czy spłacone długi spadkowe trzeba podnieść w toku postępowania działowego.

Źródło środków na nakład na spadek – czy ma znaczenie?

Co do zasady nie ma znaczenia, skąd pochodzą środki wykorzystane na nakład na spadek. Pozostali współspadkobiercy nie mogą skutecznie bronić się argumentem, że nakład został sfinansowany np. z pożytków z tej samej nieruchomości czy z czynszu najmu. W takiej sytuacji mogą natomiast:

  • zgłosić własne roszczenie o rozliczenie pożytków i innych przychodów,
  • powoływać się na fakt, że współspadkobierca korzystał z rzeczy i pobierał z niej korzyści.

Nakład na spadek w praktyce – jak przygotować żądanie do sądu?

Podsumowując, aby skutecznie dochodzić roszczenia o nakład na spadek w sprawie o dział spadku, warto przygotować się według następującego schematu:

  1. Zidentyfikuj wszystkie nakłady na spadek – spisz, jakie konkretnie prace zostały wykonane (remont, modernizacja, wymiana instalacji, ocieplenie, dobudowa itd.).
  2. Przypisz je do kategorii – konieczne, użyteczne, zbytkowne (z krótkim uzasadnieniem, dlaczego traktujesz je właśnie tak).
  3. Zbierz dowody – faktury, rachunki, przelewy, umowy z wykonawcami, zdjęcia przed/po, ewentualnie zeznania świadków.
  4. Ustal wartość roszczenia – albo na podstawie poniesionych kosztów, albo (jeżeli w grę wchodzi bezpodstawne wzbogacenie) na podstawie wzrostu wartości nieruchomości – tu często konieczna będzie opinia biegłego.
  5. Złóż wniosek w sprawie o dział spadku – jasno wskaż roszczenie (kwota, podstawa faktyczna, podstawa prawna, dowody), tak aby sąd mógł je rozpoznać w ramach art. 686 KPC.

Pamiętaj, że roszczenie o nakład na spadek nie „obroni się samo”. Jeżeli nie zgłosisz go w postępowaniu działowym, po prawomocnym zakończeniu sprawy zasadniczo tracisz drogę do jego dochodzenia między tymi samymi współspadkobiercami.

Potrzebujesz pomocy przy rozliczeniu nakładów na spadek?

Jeżeli poniosłeś istotny nakład na spadek (remont, modernizację, rozbudowę nieruchomości po zmarłym) i chcesz go prawidłowo rozliczyć w dziale spadku, zapraszam do kontaktu. Szczegółowo opisujemy naszą pomoc w sprawach spadkowych na stronie: usługi kancelarii w sprawach spadkowych.

Więcej praktycznych informacji znajdziesz także w powiązanych artykułach:

Opracował: Marcin Budziak – radca prawny

Powiązane artykuły

Przewijanie do góry