Darowizna na wypadek śmierci to umowa, w której strony zastrzegają chwilę śmierci darczyńcy jako warunek zawieszający lub termin początkowy. Jeśli obdarowany przeżyje darczyńcę, roszczenie o spełnienie świadczenia będącego przedmiotem darowizny staje się wymagalne. Zgodnie z polskim prawem, darczyńca za swego życia pozostaje właścicielem darowanych dóbr, ale w chwili jego śmierci przedmiot darowizny staje się własnością obdarowanego albo powstaje roszczenie o jego przeniesienie.

Regulacje Prawne

Przepisy Kodeksu cywilnego (KC) dotyczące darowizn (art. 888 i n. KC) określają darowiznę jako czynność prawną dokonywaną między żyjącymi (inter vivos). Polskie prawo nie reguluje wyraźnie darowizn na wypadek śmierci (mortis causa). Art. 941 KC stanowi, że majątkiem na wypadek śmierci można rozrządzić tylko przez testament. Art. 1047 KC z kolei mówi, że umowa o spadek po osobie żyjącej jest nieważna, z wyjątkiem umowy o zrzeczenie się dziedziczenia (art. 1048–1050 KC). Ta regulacja prawna jest źródłem kontrowersji co do prawnej dopuszczalności darowizn na wypadek śmierci.

Stanowiska Doktryny

W polskiej doktrynie prawniczej istnieje rozbieżność stanowisk co do prawnej dopuszczalności darowizn na wypadek śmierci. Jedna grupa prawników uważa, że takie darowizny są sprzeczne z art. 941 KC, który zakazuje rozrządzania majątkiem na wypadek śmierci inaczej niż przez testament. Ponadto, dokonanie darowizny mortis causa może naruszać art. 1047 KC, który przewiduje nieważność umowy o spadek po osobie żyjącej.

Druga grupa prawników i orzecznictwo sądowe przyjmuje warunkową dopuszczalność darowizn na wypadek śmierci. W szczególności Sąd Najwyższy (SN) uznaje, że darowizna na wypadek śmierci jest dopuszczalna, jeśli jej przedmiotem są konkretne rzeczy lub prawa i nie narusza zasad współżycia społecznego.

Orzecznictwo Sądu Najwyższego

Uchwała z 13 grudnia 2013 r. (III CZP 79/13)

W uchwale tej SN rozstrzygał, czy umowa darowizny na wypadek śmierci jest dopuszczalna i czy może obejmować cały majątek darczyńcy. SN uznał, że darowizna na wypadek śmierci jest dopuszczalna, jeśli obdarowany uzyskuje konkretne rzeczy lub prawa, a umowa jest zgodna z zasadami współżycia społecznego. Jednakże darowizna całego majątku jest niedopuszczalna, ponieważ narusza przepisy prawa spadkowego.

Postanowienie z 6 maja 2004 r. (III CK 511/02)

W postanowieniu tym SN stwierdził, że umowa darowizny na wypadek śmierci nie może być uznana za testament na rzecz obdarowanego. Darczyńca podarował żonie „cały swój majątek” pod warunkiem, że żona go przeżyje. Sądy niższej instancji uznały, że doszło do dziedziczenia ustawowego, wykluczając konwersję umowy darowizny w testament. SN podkreślił, że darowizna na wypadek śmierci jest czynnością inter vivos, wywierającą skutki prawne już w chwili zawarcia.

Argumenty Za i Przeciw Darowiznom na Wypadek Śmierci

Przeciwnicy wskazują na:

1. Sprzeczność z Art. 941 KC: Darowizna na wypadek śmierci narusza przepisy, które zakazują rozrządzania majątkiem na wypadek śmierci w drodze czynności prawnej innej niż testament.
2. Naruszenie Art. 1047 KC: Umowa taka wywołuje skutki rozporządzające dopiero z chwilą śmierci darczyńcy, co można uznać za umowę o spadek po osobie żyjącej, co jest niedopuszczalne.
3. Zasady Współżycia Społecznego: Zawarcie darowizny na wypadek śmierci może być niemoralne i ryzykowne dla życia darczyńcy, gdyż jego śmierć jest warunkiem skuteczności umowy.

Zwolennicy wskazują na:

1. Brak Wyraźnego Zakazu: Ustawodawca nie wykluczył możliwości zawierania umów darowizny z zastrzeżeniem warunku lub terminu.
2. Zasada Swobody Umów: Zasada ta (art. 3531 KC) przemawia za dopuszczalnością zastrzeżenia warunku wyrażonego jako chwila śmierci darczyńcy.
3. Potrzeby Praktyki Obrotu: Darowizna na wypadek śmierci ma uzasadnienie społeczno-gospodarcze i służy zrozumiałym interesom stron.

Wnioski z Orzecznictwa

Darowizna na wypadek śmierci może być uznana za dopuszczalną, jeśli jej przedmiotem są konkretne rzeczy lub prawa, a umowa nie narusza zasad współżycia społecznego. Ważna umowa darowizny wyczerpująca cały majątek darczyńcy wymaga wskazania konkretnych rzeczy i praw, a nie ogólnego majątku. Niedożycie przez obdarowanego śmierci darczyńcy powoduje bezskuteczność darowizny, a przedmiot darowizny wchodzi w skład spadku i podlega dziedziczeniu.

Podobieństwa do Zapisu Windykacyjnego

Podobne cele jak darowizna na wypadek śmierci można osiągnąć, posługując się instytucją zapisu windykacyjnego (art. 9811–9816 KC). Zapis windykacyjny w testamencie pozwala na nabycie przedmiotu zapisu z chwilą otwarcia spadku. Przedmiotem zapisu mogą być rzeczy oznaczone co do tożsamości, zbywalne prawa majątkowe, przedsiębiorstwo, gospodarstwo rolne, ustanowienie użytkowania lub służebności oraz ogół praw i obowiązków wspólnika spółki osobowej.

Przegląd Orzecznictwa

Roszczenia Spadkobiercy

Umowa darowizny zawarta pod warunkiem zawieszającym, której warunek się ziścił, daje obdarowanemu prawo do domagania się przeniesienia własności nieruchomości. Roszczenie takie może być skierowane również przeciwko spadkobiercom darczyńcy (orz. SN z 16.3.1955 r., III CR 2100/54).

Wpłacenie Darowizny na Rachunek Bankowy

Przekazanie kwoty darowizny na rachunek bankowy powinno być przejawem aktywności darczyńcy, a nie innej osoby (wyr. WSA w Gliwicach z 27.2.2020 r., I SA/Gl 1570/19).

Skarga Paulińska

Zbycie nieruchomości przez darczyńcę w celu uniknięcia zaspokojenia wierzycieli może stanowić podstawę do skargi pauliańskiej (wyr. SA w Białymstoku z 7.12.2017 r., I ACa 568/17).

Darowizny Mieszane

Darowizna może być połączona z czynnością odpłatną, tworząc darowiznę mieszaną (wyr. NSA z 2.6.2017 r., II FSK 1245/15).

Umowa Darowizny Ekspektatywy

Umowa darowizny ekspektatywy prawa własności nieruchomości musi być zawarta w formie aktu notarialnego (wyr. SA w Warszawie z 12.12.2019 r., V ACa 834/17).

Odwołanie Darowizny

Darowizna może być odwołana z powodu rażącej niewdzięczności obdarowanego. Ustalenie rażącej niewdzięczności wymaga analizy motywów określonych zachowań obdarowanego (wyr. SA w Gdańsku z 12.2.2019 r., I ACa 433/18).

Podsumowanie

Darowizna na wypadek śmierci jest kontrowersyjnym tematem w polskim prawie, z różnymi opiniami w doktrynie i orzecznictwie. Orzecznictwo Sądu Najwyższego wskazuje na warunkową dopuszczalność takich darowizn, pod warunkiem że ich przedmiotem są konkretne rzeczy lub prawa, a umowa jest zgodna z zasadami współżycia społecznego. Praktyka obrotu prawnego i potrzeby stron wskazują na użyteczność darowizn mortis causa, mimo braku jednoznacznej regulacji ustawowej.

W kwestiach bardziej skomplikowanych zapraszamy do kontaktu z kancelarią. Więcej na naszej stronie na facebooku. Odwiedź także naszą stronę biznesową google tutaj. Zerknij na naszego Pinteresta.

Marcin Budziak, radca prawny.

Jeśli podobał Ci się powyższy artykuł oceń nas na Google tutaj: https://g.page/r/CTtk9imVBsK_EAE/review lub skanując poniższy kod QR:

UMÓW SPOTKANIE