fbpx
22 403 77 03, 693 445 280
biuro@kancelaria-praga.pl

Blog

Wydziedziczenie i przebaczenie. Sprawy spadkowe

Wydziedziczenie i przebaczenie. Sprawy spadkowe

    Wydziedziczenie i przebaczenie

    Czym jest wydziedziczenie? Potocznie wydziedziczenie jest rozumiane jako pominięcie kogoś w testamencie. W sensie prawnym wydziedziczenie jest pozbawieniem osób uprawnionych zachowku. Wydziedziczyć można tylko w testamencie i tylko osoby, które są uprawnione do zachowku a więc zstępnego, małżonka lub rodzica. Nie można wydziedziczyć skutecznie siostry lub brata lub innej osoby albowiem w/wym. nie są uprawnieni do zachowku. Ich wydziedziczenie zatem w testamencie byłoby bezprzedmiotowe.

    W jaki sposób można wydziedziczyć?

    Wydziedziczyć można skutecznie tylko w ważnym testamencie. Ponadto aby wydziedziczenie było skuteczne również przyczyna wydziedziczenia winna zostać wskazana w testamencie. Wydziedziczenie jest nieskuteczne, jeżeli jego przyczyna nie wynika z treści testamentu, nawet gdyby w rzeczywistości przyczyna wydziedziczenia zachodziła. W testamencie powinniśmy wskazać przyczyny wydziedziczenia, tak aby możliwe było zbadanie, z jakich faktycznie przyczyn pozbawiliśmy zachowku najbliższe osoby. Te przyczyny powinny być tam także o to aby możliwe było zweryfikowanie tych przesłanek. W procesie o zachowek ciężar dowodu, że uprawniony został skutecznie wydziedziczony, spoczywać będzie na pozwanym spadkobiercy.

    Podstawy wydziedziczenia

    Kodeks cywilny wskazuje, iż podstawą wydziedziczenia może być tylko:

    • uporczywe postępowanie wbrew woli spadkodawcy w sposób sprzeczny z zasadami współżycia społecznego
    • dopuszczenie się względem spadkodawcy albo jednej z najbliższych mu osób umyślnego przestępstwa przeciwko życiu, zdrowiu lub wolności albo rażącej obrazy czci
    • uporczywe niedopełnianie względem spadkodawcy obowiązków rodzinnych

    Istotne słowa „uporczywość”,  „wbrew woli”, „umyślność”, „rażącej”, „obowiązki rodzinne”.  

    Pamiętajmy, że w prawie każde słowo ma znaczenie dla obydwu stron. Zarówno zatem dla wydziedziczającego spadkodawcy jak i dla wydziedziczonego spadkobiercy  oraz osób zobowiązanych do zapłaty zachowku znaczenie będą miały takie słowa jak: „uporczywość”,  „wbrew woli”, „umyślność”, „rażącej”, „obowiązki rodzinne”.

    Przykład

    • Jeśli w postępowaniu sądowym, wykazane zostanie, że uprawniony postępował wbrew woli spadkodawcy w sposób sprzeczny z zasadami współżycia społecznego lecz nie zostanie wykazane, że czynił to w sposób uporczywy to może to doprowadzić do zasądzenia od zobowiązanego zachowku. W ten bowiem sposób podważy on ustawowe przesłanki wydziedziczenia.
    • Jeśli w postępowaniu sądowym, wykazane zostanie, że uprawniony postępował uporczywie w sposób sprzeczny z zasadami współżycia społecznego lecz nie zostanie wykazane, że czynił to wbrew woli spadkodawcy to może to doprowadzić do zasądzenia od zobowiązanego zachowku. W tym przypadku uprawniony także podważy ustawowe przesłanki wydziedziczenia.
    • Jeśli w postępowaniu sądowym, wykazane zostanie, że uprawniony dopuścił się względem spadkodawcy albo jednej z najbliższych mu osób przestępstwa przeciwko życiu, zdrowiu lecz nie zostanie wykazane, że zrobił to umyślnie to także może to doprowadzić do zasądzenia od zobowiązanego zachowku. Uprawniony także podważy ustawowe przesłanki wydziedziczenia.

    Krótkie omówienie podstaw wydziedziczenia

    Co do zachowań sprzecznych z zasadami współżycia społecznego to za takie uznaje się: prowadzenie przestępnego trybu życia, dopuszczanie się innych czynów niemoralnych lecz nie stanowiących przestępstwa, np. alkoholizm lub nadużywanie alkoholu, środków odurzających, uchylanie się od pracy i życie na koszt innych osób, zaniedbywanie własnej rodziny i pozostawienie jej w niedostatku jak również obarczenie spadkodawcy ciężarem jej utrzymania.

    Co do wydziedziczenia z uwagi na umyślne popełnienie przestępstwa przeciwko życiu, zdrowiu lub wolności albo rażącej obrazy czci.

    Należy zwrócić uwagę aby nie odwoływać się jedynie do systematyki części szczegółowej Kodeksu karnego. Istnieją przestępstwa przeciwko wolności, np. gwałt, groźba popełnienia poważnego przestępstwa, fałszywe oskarżenie, tworzenie fałszywych dowodów, w celu skierowania podejrzenia przestępstwa przez określoną osobę, zatajania dowodów niewinności,  składanie fałszywych zeznań, naruszenie miru domowego i in., które z punktu widzenia sytematyki kk nie są przestępstwami, o których mowa w Kodeksie karnym wg jego systematyki. Należy więc brać pod uwagę charakter przestępstwa a nie to czy znajduje się ono w Rozdziale XIX lub XXIII Kodeksu karnego.

    Co do dopuszczenia się rażącej obrazy czci

    W tym przypadku będziemy mieli doczynienia z  przestępstwami wymienionymi w art. 212 – 217 KK. Pamiętajcie, że te przestępstwa muszą mieć charakter rażący. Ponadto brzmienie art. 1008 pkt 2 Kodeksu cywilnego  stanowi o „dopuszczeniu się czynu” rażącej obrazy czci a nie o skazaniu za takie przestępstwo.

    Wpływ postępowania karnego na kwestię wydziedziczenia

    Co wpływu postępowania karnego na orzeczenie sądu rozpatrującego kwestię wydziedziczenia. W przypadku wyroku skazującego mamy sprawę jasną. Gorzej gdy nie mieliśmy do czynienia z postępowaniem karnym albo zostało ono zakończone w inny sposób niż wyrokiem uniewinniającym lub skazującym. W takim wypadku sąd cywilny może poczynić własne ustalenia. Sąd cywilny, nie będzie związany ustaleniami wyroku uniewinniającego w postępowaniu karnym, ani też ustaleniami wyroku umarzającego postępowanie. Tym samym tylko wyrok skazujący stwarza  w miarę jasną sytuację.  Każdy inny wyrok czy postanowienie nie stanowi przeszkody formalnej do poczynienia przez sąd cywilny własnych ustaleń i uznanie, że do przestępstwa przeciwko spadkodawcy doszło.

    Co do uporczywego niedopełniania obowiązków rodzinnych wobec spadkodawcy.

    Ta przesłanka jest uszczegółowieniem przesłanki postępowania niezgodnie z zasadami współżycia społecznego.  Ponieważ ustawa nie wyróżnia o jakie obowiązki chodzi więc należy przyjąć, że chodzi zarówno o obowiązki majątkowe, jak i niemajątkowe.

    Obowiązki rodzinne nie zostały precyzyjnie zdefiniowane. Można je wyinterpretować z obowiązków wynikających z Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. W pierwszej kolejności jako obowiązki rodzinne wymienić należy obowiązek:

    • alimentacyjny zgodnie z zasadami i pierwszeństwem wynikającym z KRiO
    • wzajemnego szacunku i wspierania rodziców przez dzieci
    • wspólnego pożycia, wzajemnej pomocy i wierności oraz współdziałania dla dobra rodziny pomiędzy małżonkami
    • polegający na pomocy, opiece ze względu na stan zdrowia, starość lub inne trudne sytuacje życiowe pomiędzy wszystkimi zobowiązanymi
    • wynikający z umowy dożywocia

    Dla zaistnienia podstawy wydziedziczenia określonej w art. 1008 pkt. 3 KC długotrwałe niedopełnienia obowiązków rodzinnych względem spadkodawcy musi być spowodowane okolicznościami leżącymi po stronie samego spadkobiercy.  Brak utrzymywania bliskich relacji osobistych pomiędzy wydziedziczonym spadkobiercą i spadkodawcą podlegał będzie innej ocenie moralnej wtedy, gdy wynikał z postawy tego spadkobiercy, innej zaś, jeśli spowodowany był postępowaniem spadkodawcy. Pojawił się także pogląd odmienny, w którym Sąd Najwyższy stwierdził, iż dzieci, które nie wypełniają obowiązków rodzinnych – nie wspierają ojca w potrzebie, mogą zostać wydziedziczone, nawet jeśli spadkodawca przyczyniał się do powstania konfliktu rodzinnego (sprawa: I CSK 424/17).

    Poprawa zachowań wydziedziczonego

    Dopuszcza się sytuację, że po wydziedziczeniu uprawniony do zachowku poprawi się i zacznie np. dopełniać obowiązków rodzinnych. W konkretnym przypadku, kiedy czasokres dopełniania obowiązków rodzinnych jest relatywnie długi może to doprowadzić do stwierdzenia bezskuteczności wydziedziczenia. Pogląd ten jednak jest dyskusyjny i niektórzy uważają, że poprawa nie może wpłynąć na decyzję o wydziedziczeniu.

    Czy możliwe jest wydziedziczenie częściowe?

    Wydziedziczenie częściowe jest jak najbardziej dopuszczalne. Skoro spadkodawca może wydziedziczyć w całości to może i w części. Skoro może więcej to tym bardziej może mniej. Podstawowe znaczenie ma jednak to w jaki sposób to należałoby zrobić aby nie narazić się na zarzut np. przebaczenia. Spadkodawca może np. powołać wydziedziczonego w testamencie w wymiarze ekonomicznym mniejszym niż wysokość zachowku. Może także uczynić na rzecz wydziedziczonego zapis czy nawet darować mu przed śmiercią jakąś rzecz o wartości mniejszej niż potencjalny zachowek. Powinien jednak dać temu wyraz, że czynności te nie eliminują wydziedziczenia i nie stanowią absolutnie o przebaczeniu. W ten sposób możliwe jest w sensie ekonomicznym częściowe wydziedziczenie. Wydziedziczenie częściowe może być także wynikiem zastosowania art. 5 kc w sprawie o zachowek w sytuacji gdy nie było wydziedziczenia w testamencie. O tym jednak w osobnym artykule.

    Przebaczenie

    Zgodnie z art. 1010:

    spadkodawca nie może wydziedziczyć spadkobiercy, jeżeli mu przebaczył. Jeżeli w chwili przebaczenia spadkodawca nie miał zdolności do czynności prawnych, przebaczenie jest skuteczne, gdy nastąpiło z dostatecznym rozeznaniem.

    Istotne jest aby spadkodawca przebaczający wiedział za co przebacza. Musi więc mieć pełną świadomość, iż istnieje tożsamość czynu stanowiącego podstawę wydziedziczenia z czynem za który przebaczył. Jeśli spadkodawca przebaczył za umyślne przestępstwo przeciwko wolności to nic nie stoi na przeszkodzie aby spadkodawca wydziedziczył za uporczywe niedopełnianie obowiązków rodzinnych.

    Czym jest przebaczenie?

    Przebaczenie może być zachowaniem niesformalizowanym (emocjonalnym) choć może być też sformalizowane (oświadczenie woli). Za pomocą tego zachowania przebaczający puszcza w niepamięć doznane krzywdy i urazy.

    Skutek przebaczenia

    Skutkiem przebaczenia jest to, że przebaczający nie może się rozmyślić i uznać przebaczenie za niebyłe. Nie może zatem dokonać skutecznego wydziedziczenia za coś za co przebaczył. Co jednak z sytuacją gdy przebaczenie nastąpiło po sporządzeniu testamentu zawierającego wydziedziczenie? Są dwa poglądy:

    • uznaje się, iż w takiej sytuacji przebaczenie powoduje bezskuteczność wydziedziczenia (por. Uchwała Sądu Najwyższego z dnia 19 października 2018 r. w spr. III CZP 37/18, gdzie w uzasadnieniu Sn wskazał: Skutkiem przebaczenia po wydziedziczeniu w testamencie jest zachowanie przez wydziedziczonego prawa do zachowku, a nie odzyskanie statusu spadkobiercy ustawowego, w sytuacji, w której spadkodawca powołał do spadku spadkobiercę testamentowego.)
    • uznaje się, że aby do wydziedziczenia nie doszło trzeba odwołać wydziedziczenie lub sporządzić nowy testament

    W razie potrzeby odpowiedzi na dalsze pytania zapraszamy do współpracy z nami.

    Więcej o sprawach spadkowych na naszym blogu oraz w zakładce specjalizacje: sprawy spadkowe. Zachęcamy także do odwiedzenia nas na facebooku.

    Autor: radca prawny – Marcin Budziak

    Tags: , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , ,