Blog

Zgoda pacjenta na udzielenie świadczenia zdrowotnego

Udzielanie świadczeń zdrowotnych po otrzymaniu na nie zgody jest rozumiane w prawie międzynarodowym jako realizacja prawa do życia prywatnego i prawa do wolności myśli, wyznania i sumienia. Na poziomie konstytucyjnym uregulowana jest zaś ochrona nietykalności osobistej. Realizacją tego artykułu pozostaje na poziomie ustawowym ochrona dóbr osobistych uregulowana w kodeksie cywilnym w art. 23 i 24 k.c. w postaci m.in.. życia i zdrowia człowieka.
Zasadą pozostaje, iż bezprawność naruszenia dobra osobistego wyłącza zgoda dysponenta tego dobra- w niniejszym przypadku pacjenta. Należy podkreślić, że dla wyłączenia bezprawności naruszenia dobra osobistego odebrana od pacjenta zgoda musi pozostać tzw. zgodą uświadomioną i obejmować tylko określony zakres świadczenia, a także znajomość przewidywalnych powikłań udzielonego świadczenia zdrowotnego. Bez znaczenia dla stwierdzenia bezprawności naruszenia dobra osobistego pozostaje fakt, iż świadczenie zostało udzielone lege artis (zgodnie z zasadami sztuki lekarskiej).
Obowiązkiem lekarza pozostaje udzielenie wyczerpującej informacji co do stanu zdrowia pacjenta i możliwych metod leczenia. Pacjent ma prawo do odmowy wyrażenia zgody. Jak wskazał Sąd Najwyższy (Wyrok SN z dnia 23 listopada 2007 r. IV CSK 240/2007, OSNC, nr 1, poz. 16), w sytuacji zaistnienia konieczności hospitalizacji przy sprzeciwie pacjenta obowiązkiem lekarza jest udzielenie pełnej informacji o powziętych podejrzeniach- w tym o konieczności poszerzenia diagnostyki w warunkach szpitalnych oraz o ewentualnych konsekwencjach zdrowotnych, do jakich może doprowadzić odmowa lub spóźnione zastosowanie się do zaleceń.
W przypadku braku możliwości uzyskania zgody samego pacjenta lub jego przedstawiciela ustawowego, lekarz może zwrócić się do sądu opiekuńczego o wyrażenie tzw. zgody zastępczej.

Wyjątkowo, ustawa o zawodzie lekarza i lekarza dentysty dopuszcza udzielenie świadczenia bez zgody pacjenta, (również bez uzyskania zgody zastępczej sądu) m.in. na podst. art. 34 ust. 7 u.z.l. lekarz może podjąć działanie bez zgody przedstawiciela ustawowego lub sądu opiekuńczego, w sytuacji, gdy zwłoka w sprawie groziłaby pacjentowi niebezpieczeństwem utraty życia, ciężkiego uszkodzenia ciała lub ciężkiego rozstroju zdrowia.
Odpowiedzialność za działanie bez zgody pacjenta

Lekarz udzielający świadczenia zdrowotnego bez zgody pacjenta ponosi odpowiedzialność karną, dyscyplinarną oraz cywilną. Na gruncie odpowiedzialności cywilnej pacjent ma następujące roszczenia:
naruszenie dobra osobistego
Przeprowadzenie świadczenia zdrowotnego bez zgody pacjenta, a zatem podmiotu uprawnionego do dyspozycji swoim dobrem, może skutkować odpowiedzialnością na podstawie art. 23 i 24 k.c. za naruszenie dóbr osobistych. Na powyższej podstawie sąd może przyznać pacjentowi zadośćuczynienie pieniężne za doznaną krzywdę lub na jego żądanie zasądzić sumę pieniężną na wybrany cel społeczny, niezależnie od innych środków potrzebnych do usunięcia stanu naruszenia dóbr osobistych. Zadośćuczynienie powinno być odpowiednio wysokie do stopnia naruszenia i rodzaju dobra. Ponownie należy podkreślić, iż odpowiedzialność za naruszenie dóbr osobistych nie wymaga istnienia szkody.
Podkreślić należy, iż nowo powołania instytucja wojewódzkich komisji ds. orzekania o wypadkach medycznych ma na celu ułatwić postępowanie przy dochodzeniu odpowiedzialności, jednakże spory z zakresu działania lekarza bez zgody pacjenta lub z bezprawnym jej przekroczeniem, nie należą do właściwości przedmiotowej komisji.

Powstanie szkody
W przypadku powstania szkody na osobie (m.in. powikłań, o których pacjent nie został poinformowany przed udzieleniem świadczenia), lekarz będzie odpowiadał na podstawie art. 415 i nast. k.c.
Przesłanką odpowiedzialności lekarza z art 415 k.c. jest wina. Z uwagi na art. 361 k.c. wskazać jednak należy, iż będzie on odpowiedzialny jedynie za normalne następstwa czynu. Pacjent musi również udowodnić istnienie szkody- przy czym może ona obejmować zarówno stratę (koszty leczenia, koszty pogrzebu) jak i utracone korzyści.
Oprócz zasady winy kolejną zasadą odpowiedzialności odszkodowawczej dla procesów lekarskich może być zasada słuszności, mająca charakter subsydiarny i stosowana w takich stanach faktycznych, w których zasady współżycia społecznego nakazują przerzucenie ciężaru szkody na inną osobę. Wykazać należy, iż w szczególnych przypadkach odpowiedzialnością na zasadach słuszności na podstawie art. 4172 k.c. ponosić będzie Skarb Państwa, przykładowo przy obowiązkowych szczepieniach ochronnych.

Bezprawne udzielenie świadczenia zdrowotnego bez zgody pacjenta oraz w sytuacji niezgodnego z prawem jej przekroczenia skutkuje również odpowiedzialnością karną oraz zawodową lekarza.
Leczenie podjęte bez zgody pacjenta, na podstawie art. 192 k.k., jest zagrożone karą grzywny, karą ograniczenia wolności lub pozbawienia wolności do lat dwóch, przy czym jest to przestępstwo ścigane z wniosku pokrzywdzonego, popełnione w warunkach umyślności tzn. gdy lekarz wiedział lub z dużym prawdopodobieństwem podejrzewał, że pacjent zgody nie wyraził. Wskazuje się, że lekarz nie może powoływać się na działanie w stanie wyższej konieczności, gdyż w znacznym stopniu ograniczałoby to autonomie woli pacjenta.
Stosownie do ustawy o izbach lekarskich, okręgowe sądy lekarskie i Naczelny Sąd Lekarski rozpatrują sprawy z zakresu odpowiedzialności zawodowej lekarzy. Na podstawie art. 8 u.i.l. członkowie izby lekarskiej są obowiązani przestrzegać zasad etyki lekarskiej oraz przestrzegać przepisów związanych z wykonywaniem zawodu, a zatem również tych dotyczących obowiązku odebrania od pacjenta zgody na świadczenie zdrowotne. Sąd lekarski może wymierzyć kary: upomnienia, nagany, karę pieniężną, czasowy zakaz pełnienia funkcji kierowniczych w jednostkach organizacyjnych ochrony zdrowia, czasowe ograniczenie zakresu czynności w wykonywaniu zawodu lekarza, czasowe zawieszenie prawa wykonywania zawodu, a nawet pozbawienie prawa wykonywania zawodu.