fbpx
22 403 77 03, 693 445 280
biuro@kancelaria-praga.pl

Blog

Podważanie testamentu z powodu braku świadomości oraz braku swobody wyrażenia woli

Podważanie testamentu z powodu braku świadomości oraz braku swobody wyrażenia woli

    Podważanie ważności testamentu.

    Kiedy testament jest nieważny?

    Testament możemy podważać ze względu na jego formę albo z uwagi na jego nieważność.

    O tym jaką formę powinien mieć testament napisze w osobnym artykule.

    Co do zaś samej nieważności to przepisy Kodeksu cywilnego stanowią, iż testament jest nieważny, jeżeli został sporządzony:

    1. w stanie wyłączającym świadome albo swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli
    2. pod wpływem błędu uzasadniającego przypuszczenie, że gdyby spadkodawca nie działał pod wpływem błędu, nie sporządziłby testamentu tej treści
    3. pod wpływem groźby

    Najczęstszą przesłanką, do której odwołują się strony w postępowaniu o stwierdzenie nieważności testamentu jest napisanie testamentu w stanie wyłączającym świadome albo swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli.

    Przepis przewiduje nieważność testamentu w przypadku sporządzenia go zarówno w:

    1. stanie wyłączającym świadome powzięcie decyzji i wyrażenie woli

    jak również

    1. w stanie wyłączającym swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli

    Co oznaczają te stany?

    Ad. 1

    Podważanie ważności testamentu ze względu na stan wyłączający świadome powzięcie decyzji i wyrażenie woli

    W orzecznictwie sądowym utrwalony jest pogląd co do tego, iż wyłączenie świadomości musi istnieć w chwili sporządzania testamentu. Wyłączenie świadomości następuje na skutek zaburzeń świadomości. Zaburzenia świadomości z uwagi na przyczynę powstania dzielą się na pierwotne oraz wtórne. Przyczyny pierwotne dotyczą mózgu, pojawiają się przykładowo przy udarze mózgu, zapaleniu opon mózgowych, padaczce. Wtórne zaburzenia świadomości powstają na tle czynników fizycznych (np. wstrząs analityczny) lub w wyniku zatrucia alkoholem. Schorzenie wówczas ma charakter pozamózgowy.

    Z medycznego punktu widzenia całkowite wyłączenie świadomości zasadniczo wiąże się z fizyczną niemożliwością sporządzenia testamentu. Z tego względu w przepisie chodzi raczej o stopień nasilenia tegoż wyłączenia, który z jednej strony pozwala na fizyczne działanie a z drugiej strony wyklucza stan pełnej świadomości. Aby móc mówić, iż testament został sporządzony świadomie testator musi wiedzieć, że sporządza akt ostatniej woli i jakie są skutki tegoż rozrządzenia. Nie budzi żadnych wątpliwości, że osoba chora psychicznie może sporządzić testament w okresie pełnej świadomości (lucidum intervallum).

    Badając świadomość testatora należy zwrócić uwagę na następujące okoliczności:

    • zrozumienie istoty dokonywanej czynności oraz jej konsekwencji (np. dla potencjalnych spadkobierców ustawowych)
    • świadomość stanu i wartości majątku będącego przedmiotem rozrządzenia
    • rozeznanie co do osób mogących być spadkobiercami ustawowymi

    Brak świadomości może powodować choroba psychiczna a czasami podeszły wiek choć nie jest to oczywiście regułą. W takim wypadku niezbędnym jest przeprowadzenie dowodu z opinii biegłego celem ustalenia u spadkodawcy zdolności testowania w chwili sporządzenia przez niego testamentu.

    Ad. 2

    Podważanie ważności testamentu ze względu na stan wyłączający swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli

    O takiej sytuacji tj. stanie wyłączającym swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli możemy mówić wówczas gdy możliwość wolnego wyboru jest całkowicie wyłączona. Taka sytuacja może być wynikiem zaburzeń psychofizycznych u samego testatora jak i być wynikiem przymusu płynącego z zewnątrz. Sama sugestia osób trzecich nie wyłącza swobody powzięcia decyzji.

    Z samego faktu zamieszkiwania przez spadkodawcę w dacie testowania ze spadkobiercą w będącej jego własnością nieruchomości nie można wnioskować, że działał on pod naciskiem tegoż spadkobiercy zmieniając swoją ostatnią wolę.

    Okoliczność pozostawania testatora pod wpływem sugestii i presji spadkobierców, na których opiece polega, może być traktowana jako wyłączająca swobodę testowania. Czy w danym stanie faktycznym okoliczność ta będzie mogła być uznana za przesłankę stwierdzenia nieważności testamentu na skutek ograniczenia swobody testowania zależy od konkretnych okoliczności sprawy i ustaleń faktycznych. Aby móc stwierdzić nieważność takiego testamentu należałoby udowodnić, iż testator z powodu wieku i chorób osłabiających jego aktywność i siłę woli, nie był w stanie przeciwstawić się naciskom i sugestiom osób trzecich, pod których opieką pozostawał.

    Ratio legis przepisów umożliwiających podważanie ważności testamentu

    Możliwość podważenia testamentu ma na celu w istocie chronić wolę testatora (animus testandi) tak aby była ona całkowicie świadoma, swobodna, nie zagrożona i nie zmanipulowana.

    Zgodnie z przepisami ustawy Prawo o notariacie: notariuszowi nie wolno dokonywać czynności notarialnej, jeśli poweźmie wątpliwość, czy strona czynności notarialnej ma zdolność do czynności prawnych. Jednakże sporządzenie testamentu przez notariusza nie konwaliduje tegoż testamentu jeżeli testator znajdował się w stanie wyłączającym świadomość lub swobodę testowania. Dokonujący czynności notariusz ma obowiązek formalny ocenienia świadomości strony przy dokonywaniu czynności. Czy z tego obowiązku w danym przypadku notariusz wywiązał się należycie tego nie wiemy i zwykle się nie dowiemy. Powołanie na świadka notariusza, którego obowiązkiem było zweryfikowanie tego stanu z punktu widzenia osoby podważającej testament zwykle nie ma sensu. Notariusz najczęściej potwierdzi, iż zweryfikował w mniej lub bardziej rutynowy sposób świadomość testatora i stwierdzi, iż nie budziła ona jego zastrzeżeń. Interes w powołaniu notariusza na świadka ma natomiast jak najbardziej strona, dla której testament jest korzystny.

    Należy zauważyć, iż przepis pozwalający na podważenie ważności testamentu z uwagi na brak świadomości lub swobody pozwala na to gdy te stany wpłynęły jednocześnie na powzięcie decyzji i wyrażenie woli. Pomiędzy powzięciem decyzji a wyrażeniem woli występuje spójnik „i”. Wynika z tego, że jeżeli brak swobody wpłynął tylko na powzięcie decyzji a nie wpłynął na wyrażenie woli to wówczas testament będzie ważny. Może się to wydać czasami absurdalne lecz tak skonstruowany jest ten przepis. Gdyby ustawodawca umieścił alternatywę łączną „lub” wówczas brak swobody chociażby czy to do powzięcia decyzji czy do wyrażenia woli lub co do obu skutkowałby nieważnością. W obecnej konstrukcji przepisu brak świadomości lub brak swobody musi jednocześnie obejmować i powzięcie decyzji i wyrażenie woli.

    W jakim czasie można powoływać się na nieważność testamentu?

    Na nieważność testamentu z powyższych przyczyn nie można się powołać po upływie lat trzech od dnia, w którym osoba mająca w tym interes dowiedziała się o przyczynie nieważności, a w każdym razie po upływie lat dziesięciu od otwarcia spadku.

    Po dalsze informacje zapraszamy do naszej Kancelarii!

    Więcej o sprawach spadkowych piszemy tutaj. Zobacz także nasz profil firmowy na google.

    Autor r.pr. Marcin Budziak

    Tags: , , , , , , , , , , , , , , , , ,