Blog

PEŁNOMOCNIK W PROCESIE KARNYM

Pełnomocnik jest przedstawicielem procesowym, z pomocy którego może korzystać strona inna niż oskarżony (podejrzany) oraz osoba niebędąca stroną postępowania karnego. Zgodnie z art. 87 kodeksu postępowania karnego strona niebędąca oskarżonym (podejrzanym) może zawsze korzystać z pomocy pełnomocnika, natomiast osoba niebędąca stroną może wprawdzie ustanowić pełnomocnika, ale tylko wtedy, gdy wymaga tego jej interes w toczącym się postępowaniu.
Pokrzywdzony może korzystać z pomocy pełnomocnika w postępowaniu przygotowawczym, we wstępnej fazie postępowania sądowego oraz gdy występuje w charakterze oskarżyciela posiłkowego, prywatnego lub powoda cywilnego.
Przez pełnomocnika może również złożyć zawiadomienie o przestępstwie, oświadczenie o działaniu jako oskarżyciel posiłkowy uboczny, wnieść prywatny akt oskarżenia lub pozew adhezyjny (zob. powództwo adhezyjne). Korzystanie z pomocy pełnomocnika przez pokrzywdzonego jest obligatoryjne, gdy chce złożyć swój akt oskarżenia w sprawie o czyn ścigany z oskarżenia publicznego.
Pełnomocnika może ustanowić nie tylko strona procesu, ale również: poręczyciel, zatrzymany, osoba, u której przeprowadzono przeszukanie, choć nie jest podejrzanym, lub osoba, od której odebrano rzecz stanowiącą dowód w sprawie, mimo że nie jest podejrzanym, ani pokrzywdzonym i która domaga się zwrotu tej rzeczy, oraz osoba podsłuchiwana jedynie z uwagi na ewentualny związek ze sprawcą przestępstwa.
Warto pamiętać, że gdy pokrzywdzonym jest małoletni albo osoba ubezwłasnowolniona częściowo lub całkowicie, pełnomocnika może ustanowić przedstawiciel ustawowy. Jeżeli natomiast uprawniona osoba jest pozbawiona wolności (zatrzymana), do czasu gdy nie ustanowi ona osobiście pełnomocnika, może to uczynić inna osoba i nie musi to być osoba najbliższa (art. 88 § 1 k.p.k. w zw. z art. 83 § 1 k.p.k.).
Szkoda a proces karny
Dochodzeniu roszczeń cywilnych w postępowaniu karnym służą następujące środki prawne: powództwo adhezyjne i wniosek o orzeczenie obowiązku naprawienia szkody na podstawie art. 46 Kodeksu karnego. Dla zapewnienia ich skuteczności konieczne jest uprzednie skazanie oskarżonego. Już w trakcie postępowania przygotowawczego warto zadbać o dowody potwierdzające wysokość szkody, zakres doznanych cierpień oraz profesjonalnie określić żądanie w tym zakresie. Ponadto termin na zgłoszenie każdego z roszczeń pokrzywdzonego jest ściśle określony i nieprzywracany.
Powództwo adhezyjne – wszystko co pokrzywdzony wiedzieć musi
Powództwo adhezyjne polega na wniesieniu w ramach procesu karnego przeciwko oskarżonemu powództwa cywilnego, w celu dochodzenia roszczeń majątkowych wynikających bezpośrednio z popełnienia przestępstwa. Można dochodzić odszkodowania pieniężnego z tytułu szkody majątkowej oraz zadośćuczynienia pieniężnego w związku z krzywdą, pod warunkiem że szkody te wynikają bezpośrednio z popełnionego przestępstwa; roszczenie majątkowe dochodzone w tym trybie obejmuje zarówno straty, które poszkodowany rzeczywiście poniósł, jak i utracone korzyści, które mógł osiągnąć, gdyby nie poniósł straty.
Zasadniczą zaletą wytoczenia powództwa już w toku sprawy karnej jest brak konieczności uiszczania opłaty od pozwu określanej w typowym procesie cywilnym procentowo od wartości dochodzonego roszczenia. Powód cywilny jest tymczasowo zwolniony od obowiązku uiszczenia wpisu od powództwa cywilnego i apelacji (art. 642 kpk).
Postanowienie o odmowie przyjęcia powództwa cywilnego lub o pozostawieniu go bez rozpoznania jest niezaskarżalne, jednak osoba, która wytoczyła powództwo adhezyjne, może w terminie 30 dni od daty odmowy przyjęcia lub pozostawienia powództwa cywilnego bez rozpoznania wnieść o przekazanie pozwu sądowi właściwemu do rozpoznawania spraw cywilnych.
W razie skutecznego wniesienia powództwa cywilnego w procesie karnym, osoba go wnosząca uzyskuje status powoda cywilnego i staje się stroną w procesie.
Powództwo cywilne można zgłosić już w postępowaniu przygotowawczym. Organ prowadzący to postępowanie załącza pozew do akt sprawy. Postanowienie co do przyjęcia powództwa wydaje sąd po wpłynięciu aktu oskarżenia, ale za dzień zgłoszenia powództwa uważa się wówczas dzień złożenia powództwa.
Powództwo cywilne w procesie karnym może być zgłoszone nie później niż do czasu rozpoczęcia przewodu sądowego (art. 62 k.p.k.). Zgłoszenie powództwa następuje przez złożenie pisma procesowego nazwanego pozwem. Pozew powinien odpowiadać warunkom określonym w art. 125 i nast. oraz 187 i nast. k.p.c. Kodeks karny stwarza pokrzywdzonemu również możliwość wystąpienia z wnioskiem o zobowiązanie skazanego do naprawienia szkody (art. 46 k.k.). Wniosek taki zgłosić może pokrzywdzony, który nie występuje z powództwem adhezyjnym.
Sąd uwzględnia wniosek jedynie w razie skazania sprawcy. Jeśli okoliczności powództwa adhezyjnego nie pozwalają sądowi karnemu na orzeczenie dochodzonej kwoty lub powoduje zbyt dużą przewlekłość postępowania karnego – sąd karny pozostawia je bez rozpoznania. Pokrzywdzony ma wówczas prawo złożyć w terminie 30 dni wniosek o przekazanie tego pozwu sądowi cywilnemu. Jeżeli zasądzone powództwo cywilne albo nałożony obowiązek naprawienia szkody (w części) lub nawiązka nie pokrywają całej szkody, uprawniony może dochodzić dodatkowych roszczeń w postępowaniu cywilnym.
Wniosek o zobowiązanie oskarżonego do naprawienia szkody
Jeżeli nie wytoczono powództwa cywilnego, pokrzywdzony, a także prokurator, może aż do zakończenia pierwszego przesłuchania pokrzywdzonego na rozprawie głównej złożyć wniosek. Warto w tym miejscu przytoczyć kilka zasad zgłoszenia wniosku o naprawienie szkody:
 uprawnionym do złożenia wniosku jest pokrzywdzony i prokurator, możliwe jest również orzeczenie obowiązku naprawienia szkody z urzędu;
 można dochodzić naprawienia zarówno szkody majątkowej poprzez stosowne odszkodowanie, jak również szkody niemajątkowej – żądając zadośćuczynienia za krzywdę;
 wniosek ten jest dopuszczalny tylko w wypadku gdy szkoda wynikła bezpośrednio z przestępstwa;
 sąd uwzględni wniosek tylko gdy w sprawie zapadnie wyrok skazujący za dane przestępstwo;
 warunkiem orzeczenia obowiązku naprawienia szkody jest stwierdzenie winy sprawcy (umyślnej lub nieumyślnej) i zaistnienia realnej szkody wyrządzonej konkretnemu pokrzywdzonemu;
 jeśli wystąpią wątpliwości co do rozmiaru wyrządzonej szkody, sąd nie może odsyłać sprawy do odrębnego procesu cywilnego, lecz rozstrzyga ją w granicach możliwości dowodowych.
Egzekucja zasądzonych roszczeń cywilnych – zarówno w wypadku uwzględnienia powództwa cywilnego na skutek wytoczenia powództwa adhezyjnego, jak i orzeczenia o obowiązku naprawienia szkody – toczy się na zasadach postępowania cywilnego.
Wniosek o naprawienie szkody ma jeszcze jedną przewagę nad powództwem adhezyjnym – sąd zamiast naprawienia szkody może orzec nawiązkę (na zasadzie określonej w art. 46 kk). Ma to ten plus, że w razie wątpliwych dowodów potwierdzających wysokość szkody – sąd według swego uznania, dostrzegając faktycznie szkodę, może przyznać nam nawiązkę.

Monika Krajewska